وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
دانشگاه سوره
دانشکده هنر
پایاننامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد صنایع دستی
گرایش نقاشی ایرانی
عنوان پایاننامه نظری
بررسی سیر تحول سرسورههای قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی (ع) از صدر اسلام تا دوره صفوی (با تاکید بر تذهیب)
استاد راهنمای نظری
مهرانگیز مظاهری تهرانی
عنوان پایاننامه عملی
اجرای 5 اثر مذهّب با الهام از سرسورههای صدر اسلام تا دوره صفوی
استاد راهنمای عملی
سلیمان سعیدآبادی
استاد مشاور
میثم جلالی
دانشجو
نگار شریعتمداری
نیمسال دوم 92-91
وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
دانشگاه سوره
دانشکده هنر
پایاننامه تحصیلی در مقطع کارشناسی ارشد صنایع دستی
گرایش نقاشی ایرانی
عنوان پایاننامه نظری
بررسی سیر تحول سرسروههای قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی (ع) از صدر اسلام تا دوره صفوی (با تاکید بر تذهیب)
استاد راهنمای نظری
مهرانگیز مظاهری تهرانی
عنوان پایاننامه عملی
اجرای 5 اثر مذهّب با الهام از سرسورههای صدر اسلام تا دوره صفوی
استاد راهنمای عملی
سلیمان سعیدآبادی
استاد مشاور
میثم جلالی
دانشجو
نگار شریعتمداری
نیمسال تحصیلی 92
سپاسگزاری
از مرحومه سرکار خانم دکتر مظاهری، برای راهنماییهایشان در تنظیم بخش اعظم این پایاننامه.
از جناب آقای سعید آبادی، برای همراهیهایشان در انجام مراحل کار عملی.
از جناب آقای جلالی، برای تلاشهای مکرر و راهنماییهای بینهایتشان در پیشبرد این پایان نامه.
از جناب آقایان تفرشی، فریدونی و از همکاریهای مسؤلین کتابخانه آستان قدس.
و از خانواده عزیزم به خاطر همراهیهای همیشگی و صبورانهشان
عنوان پایاننامه: «بررسی سیر تحول سرسورههای قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی (ع) از صدر اسلام تا دوره صفوی (با تأکید بر تذهیب)»
استاد راهنما: مهرانگیز مظاهری تهرانی
استاد مشاور: میثم جلالی
نام دانشجو: نگار شریعتمداری
شماره دانشجویی: 8910505011
مقطع و رشته تحصیلی: کارشناسی ارشد صنایع دستی، گرایش نقاشی ایرانی
چکیده:
طلوع دین مبین اسلام و ظهور کلام وحی، مسلمانان صدر اسلام را بر آن داشت تا در صدد حفظ و ثبت قرآن برآیند. از این رو کتابت قرآن مجید در قرون اولیه هجری آغاز و خط و تذهیب بهعنوان نقطه عطف این هنر مورد توجهی خاص قرار گرفت. بهتدریج مذهّبان متن قرآن را با تزئینهایی آراستند که تزئین سرلوح سورهها و فاصله میان آیات بارزترین آنهاست.
با توجه به اینکه در بررسی سبکهای هنری هر دوره همواره لازم است تأملی هر چند کوتاه نسبت به سیر تحولات در گستره هنر ماقبل و همزمان با آن دوره تاریخی انجام پذیرد تا از این رهگذر بتوان نسبت به درک ویژگی شیوههای مختلف هنری به نگرشی جامعتر رسید. لذا در این تحقیق سیر تحول سرسورههای قرآن از صدر اسلام تا دوره صفوی در 4 فصل جمعآوری گردیده است.
روش پژوهش در این پایاننامه به صورت تاریخی – توصیفی است که بر پایه استدلالهای توصیفی و ارائه جداول آماری میباشد و برای گردآوری اطلاعات نیز روش کتابخانهای و جمعآوری نمونههای شکلی از آثار هنری موجود در موزه آستان قدس رضوی مورد استفاده قرار گرفت.
اصطلاحات تذهیبهای قرآنی و مشخصات آنها کاملا جدا شده و مشخص شود مانند سرلوح، سرسوره و … بار معنایی و مفهومی هر یک از اجزای تشکیلدهنده تذهیب مانند رنگهای مورد استفاده و … مورد تحقیق واقع شود.
کلید واژهها: سرسورههای قرآن، تذهیب، آستان قدس رضوی. امضاء استاد راهنما/تاریخ:
فهرست مطالب
عنوان صفحه
مقدمه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..1
فصل اول………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
کلیات پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
1-1- تعریف، بیان ضرورت و اهمیت مساله پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………..2
1-2- پرسشهای پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………3
1-3- فرضیههای پژوهش…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….3
1-4- اهداف و ارزش نظری پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………4
1-5- سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………..5
1-6- روش و فنون اجرایی پژوهش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………..6
1-7- معرفی جامعه آماری و نمونهها…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..6
فصل دوم
2-1- «کتابخانه مرکزی» و «گنجينه قرآن» آستان قدس رضوی……………………………………………………………………………………………………..8
2-2- نظریههای مختلف در مورد هنر اسلامی و ویژگیهای مرتبط با آن………………………………………………………………………………………11
2-3- هنر کتابآرایی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..15
2-4- کتابت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….16
2-5- خوشنويسی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..19
2-5-1- خطوط رایج در کتابت قرآن20
2-5-1-1- خط کوفی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….20
2-5-1-2- خط نسخ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………24
2-6- تذهیب در قرآن………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………25
2-7- پیشینه تذهیب………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..32
2-7-1- مانی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..34
2-8- نقوش……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….35
2-9- نقوش مورد استفاده در تذهیب……………………………………………………………………………………………………………………………………………….38
2-9-1- نقوش هندسی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..38
2-9-2- نقوش گیاهی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….40
2-9-3- نقوش اسلیمی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..41
2-9-4- نقوش ختايي…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….47
2-10- نمادها و رموز متجلی در نقوش تذهیب……………………………………………………………………………………………………………………………….48
2-10-1- نقش درخت……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………49
2-10-2- گل نیلوفر آبی………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..50
2-10-3- پیچک…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….50
2-10-4- عنصرخلاء……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….50
2-10- 5- خطوط و دایره………………………………………………………………………………………………………………………………………………………51
2-10- 6- اعداد……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..51
2-11- اهمیت مفهوم رنگ در تذهیب……………………………………………………………………………………………………………………………………………..52
2-11-1- طلایی……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..56
2-11-2- آبي………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….56
2-11-3- سبز…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………57
2-11-4- قرمز………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..57
2-11-5- سفيد………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………58
2-11-6- سياه………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..58
2-12- اصطلاحات و آرایههای به کار رفته در تذهیب…………………………………………………………………………………………………………………….59
2-13- شيوه تذهیب قرآنهای خط کوفی سدههای اولیه اسلام…………………………………………………………………………………………………….63
2-14- تذهیب دوره سلجوقی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..67
2-15- تذهیب قرآن در دوره ایلخانی………………………………………………………………………………………………………………………………………………74
2-15-1- ویژگیهای تذهیب قرآنهای دوره ایلخانی…………………………………………………………………………………………………………..80
2-16- کتابآرایی و تذهیب قرآنها در دوره تیموریان……………………………………………………………………………………………………………………85
2-16-1- ویژگیهای نقش و رنگ در قرآنهای عصر تیموری………………………………………………………………………………………………………..92
فصل سوم………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………
معرفی و توصیف سرسورههای قرآنهای آستان قدس رضوی از صدر اسلام تا دوره صفوی……………………………………………………………95
3-1- سرسوره……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………96
3-1-1- سرسورههای سدههای نخستین اسلامی و دوره عباسی………………………………………………………………………………………….97
3-1-2- توصیف آماری سرسورههای سده نخستین اسلامی و دوره عباسی………………………………………………………………………120
3-2- سرسوره‌های دوره سلجوقی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………..126
3-2-1- قرآن عثمان بن وراق……………………………………………………………………………………………………………………………………………..141
3-2-2- قرآن راوندی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..146
3-2-3- توصیف آماری سرسورههای دوره سلجوقی…………………………………………………………………………………………………………. 156
3-3- سرسورههای دوره ایلخانی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………….162
3-3-1-توصیف آماری سرسورههای دوره ایلخانی………………………………………………………………………………………………………………179
3-4- سرسورههای دوره تیموری……………………………………………………………………………………………………………………………………………………185
3-4-1- توصیف آماری سرسورههای دوره تیموری…………………………………………………………………………………………………………….198
فصل چهارم……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
4-1- مقایسه آماری سرسورههای چهار دوره…………………………………………………………………………………………………………………………………207
نتیجهگیری……………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………..
گزارش کار عملی…………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….
منابع و مآخذ………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….220

فهرست جدولها
جدول 3-1- بررسی سرسورههای دوره صدر اسلام و دوره عباسی……………………………………………………………………………………………….112
جدول 3-2- بررسی سرسورههای دوره سلجوقی………………………………………………………………………………………………………………………..145
جدول 3-4- بررسی سرسورههای دوره ایلخانی ………………………………………………………………………………………………………………………..165
جدول 3-4- بررسی سرسورههای دوره تیموری…………………………………………………………………………………………………………………………184
جدول 4-1- مقایسه سرسورههای چهار دوره………………………………………………………………………………………………………………………………. 192
فهرست نمودارها
نمودار 3-1، خط مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی………………………………………………………………………………………112
نمودار 3-2، رنگهای مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی………………………………………………………………………………112
نمودار 3-3، رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی…………………………………………………………………….113
نمودار 3-4، نقوش مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی…………………………………………………………………………………..113
نمودار 3-5، فرمهای مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی………………………………………………………………………………..114
نمودار 3-6، کتیبههای مورد استفاده در سرسورههای دوره عباسی…………………………………………………………………………….114
نمودار 3-7، خط مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی…………………………………………………………………………………..144
نمودار 3-8، رنگهای مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی……………………………………………………………………………144
نمودار 3-9، رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی………………………………………………………………….145
نمودار 3-10، نقوش مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی……………………………………………………………………………..145
نمودار 3-11، فرم مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی………………………………………………………………………………….146
نمودار 3-12، کتیبههای مورد استفاده در سرسورههای دوره سلجوقی……………………………………………………………………….146
نمودار 3-13، خط مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی…………………………………………………………………………………..164
نمودار 3-14، رنگهای مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی……………………………………………………………………………164
نمودار 3-15، رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی………………………………………………………………….165
نمودار 3-16، نقوش مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی………………………………………………………………………………..165
نمودار 3-17، فرمهای مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی……………………………………………………………………………..166
نمودار 3-18، کتیبههای مورد استفاده در سرسورههای دوره ایلخانی…………………………………………………………………………166
نمودار 3-13، خط مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری………………………………………………………………………………….183
نمودار 3-14، رنگهای مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری………………………………………………………………………….183
نمودار 3-15، رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری…………………………………………………………………184
نمودار 3-16، نقوش مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری……………………………………………………………………………….184
نمودار 3-17، فرمهای مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری……………………………………………………………………………185
نمودار 3-18، کتیبههای مورد استفاده در سرسورههای دوره تیموری………………………………………………………………………..185
نمودار 4-1، مقایسه خطهای مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده………………………………………………………191
نمودار 4-2، مقایسه رنگهای مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده……………………………………………………..192
نمودار 4-3، مقایسه رنگهای غالب مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده……………………………………………192
نمودار 4-4، مقایسه نقوش مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده………………………………………………………….193
نمودار 4-5، مقایسه فرمهای مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده……………………………………………………….193
نمودار 4-6، مقایسه نشان شجری مورد استفاده در سرسورههای 4 دوره بررسی شده……………………………………………….194
فهرست شکلها و تصاویر
شکل 2-1 قرآن منسوب به امام موسی کاظم(ع) به خط کوفی……………………………………………………………………………………………………………………………….17
شکل 2-2 قرآن منسوب به امام حسین (ع) به خط کوفی……………………………………………………………………………………………………………………………………….21
شکل 2-3 قرآن منسوب به امام علی (ع) به خط کوفی……………………………………………………………………………………………………………………………………………28
شکل 2-4 قرآن خطی قرن پنجم هجري قمری……………………………………………………………………………………………………………………………………………………….29
شکل 2-5 فضاهای هندسی مورد استفاده در قرآن های آستان قدس، بخشی از اثر………………………………………………………………………………………………38
شکل 2-6 قرآن قرن ششم هجری قمری………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………….41
شکل 3-1 قرآن خطي شماره 3382، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………….95
شکل 3-2 قرآن خطي شماره 18، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: علي بن ابيطالب (ع)……………………………………………………………………….95
شکل 3-3 قرآن خطي شماره 28، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)…………………………………………………………….. 96
شکل 3-4 قرآن خطي شماره 15، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: حسین بن علی(ع)………………………………………………………………………….96
شکل 3-5 قرآن خطي شماره 36، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: حسن بن علي(ع)……………………………………………………………………………96
شکل 3-6 قرآن خطی شماره 1، تاريخ کتابت: قرن 1 هجری قمری، کاتب: منسوب به خط علی بن ابيطالب (ع)……………………………………………… 97
شکل 3-7 قرآن خطی شماره 26، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری…………………………………………………………………………………………………………………….97
شکل 3-8 قرآن خطی شماره 7، اوایل قرن سوم هجری………………………………………………………………………………………………………………………………………… 98
شکل 3-9 قرآن خطی شماره 41، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)………………………………………………………………99
شکل 3-10 قرآن خطی شماره 33، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری، کاتب: منسوب به ائمه (ع)……………………………………………………………………. 99
شکل 3-11 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………………… 101
شکل 3-12 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………………… 101
شکل 3-13 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………………… 101
شکل 3-14 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………………… 101
شکل 3-15 قرآن خطی شماره 21، اواخر قرن سوم هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………………… 101
شکل 3-16 قرآن خطی شماره 40، تاريخ کتابت: قرن 3 هجری قمری………………………………………………………………………………………………………………..102
شکل 3-17 قرآن خطی شماره 6، تاريخ کتابت: قرن ‎۱‎ هجري قمري، کاتب: علي بن ابيطالب (ع)…………………………………………………………………… 103
شکل 3-18 جزوه قرآني شماره 5000، قرن سوم هجری قمری…………………………………………………………………………………………………………………………. 103
شکل 3-19 قرآن خطی شماره 10، تاريخ کتابت: قرن سوم هجری قمري…………………………………………………………………………………………………………. 104
شکل 3-20 قرآن خطی شماره 39، تاريخ کتابت: قرن ‎۳‎ هجري قمري……………………………………………………………………………………………………………… 104
شکل 3-21 جزوه قرآني شماره 3015، تاريخ کتابت: سال ‎۳۲۷‎ هجري قمري، کاتب: کشواد بن املاس………………………………………………………….. 105
شکل3-22 قرآن خطی شماره 74، تاريخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………………106
شکل 3- 23قرآن خطی شماره 74، تاريخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجري قمري………………………………………………………………………………………………………………..106
شکل3-24 قرآن خطی شماره 44، تاريخ کتابت: قرن ‎۴‎ هجري قمري، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)…………………………………………………………..107
شکل3-25 قرآن خطی شماره 44، تاريخ کتابت: قرن ‎۴‎ هجري قمري، کاتب: منسوب به ائمه اطهار (ع)…………………………………………………………..108
شکل3-26 قرآن خطی شماره 27، تاريخ کتابت: قرن ‎۳‎ هجري قمري……………………………………………………………………………………………………………….. 108
شکل3-27 جزوه قرآني شماره 3004، تاريخ کتابت: 363 هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………. 109
شکل3-28 جزوه قرآني شماره 5013، تاريخ کتابت: سال 327 هجري قمري……………………………………………………………………………………………………..110
شکل3-29 جزوه قرآني شماره 3017، تاريخ کتابت: قرن ‎۴‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………. 111
شکل3-30 قرآن خطي شماره 64، قرن چهارم هجری………………………………………………………………………………………………………………………………………… 111
شکل 3-31 قرآن خطی شماره 58، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری……………………………………………………………………………………………………….. 118
شکل 3-32 قرآن خطی شماره 72، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری……………………………………………………………………………………………………….. 118
شکل 3-33 قرآن خطی شماره 80، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری……………………………………………………………………………………………………….. 119
شکل 3-34 قرآن خطی شماره 51، تاریخ کتابت: اواخر قرن چهارم تا اوایل قرن پنجم هجری………………………………………………………………………… 119
شکل 3-35 قرآن خطی شماره 30، قرن پنجم هجري قمری……………………………………………………………………………………………………………………………….120
شکل 3-36 قرآن خطی شماره 63، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری………………………………………………………………………………………………………… 120
شکل 3-37 قرآن خطی شماره 2371، تاریخ کتابت: قرن ششم هجری قمری………………………………………………………………………………………………….. 121
شکل 3-38 جزوه قرآنی شماره 70، تاریخ کتابت: 581 هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………….. 121
شکل 3-39 قرآن خطی شماره 378، تاريخ کتابت: قرن6 هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………….. 122
شکل 3-40 قرآن خطی شماره 56، تاریخ کتابت: سال 535 هجري قمری………………………………………………………………………………………………………… 123
شکل 3-41 قرآن خطی شماره 59، سال 593 هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………………………… 123
شکل 3-42 قرآن خطی شماره 84………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………………. 124
شکل 3-43 جزوه قرآنی شماره 24، تاريخ کتابت: قرن پنجم هجري قمري………………………………………………………………………………………………………. 125
شکل 3-44 قرآن خطی شماره 4649، قرن ششم هجري قمری………………………………………………………………………………………………………………………… 125
شکل 3-45 قرآن خطی شماره 29، تاریخ کتابت: قرن ششم هجری قمری………………………………………………………………………………………………………….126
شکل 3-46 جزوه قرآنی شماره 4357، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری………………………………………………………………………………………………….. 127
شکل 3-47 قرآن خطی شماره 2691، تاریخ کتابت: قرن ‎۶‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………. 128
شکل 3-48 قرآن خطی شماره 2224، تاريخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………..129
شکل 3-49 قرآن خطی شماره 4640، تاریخ کتابت: قرن ششم هجري قمری…………………………………………………………………………………………………….130
شکل 3-50 قرآن خطی شماره 63، قرن پنجم هجري………………………………………………………………………………………………………………………………………….131
شکل 3-51 جزوه قرآني شماره 3060، تاریخ کتابت: سال 464 هجری قمری، کاتب: عثمان بن الحسين الوراق الغزنوي………………………………. 133
شکل 3-52 جزوه قرآني شماره 4680، تاریخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجري قمري، کاتب: محمد بن عثمان ‌بن حسين وراق غزنوي……………………………134
شکل 3-53 جزوه قرآني شماره 4680، تاریخ کتابت: قرن ‎۵‎ هجري قمري، کاتب: محمد بن عثمان ‌بن حسين وراق غزنوي……………………………135
شکل 3-54 قرآن خطی شماره 184، تاریخ کتابت: قرن ‎۶‎ هجري قمري……………………………………………………………………………………………………………. 126
شکل 3-55 قرآن خطی شماره 2261، تاریخ کتابت: سال 585 هجری قمری…………………………………………………………………………………………………… 137
شکل 3-56 قرآن خطی شماره 2261، تاریخ کتابت: سال 585 هجری قمری، کاتب: احمد بن محمد راوندي………………………………………………….137
شکل 3-57 قرآن خطی شماره 2261، تاریخ کتابت: سال 585 هجری قمری……………………………………………………………………………………………………..138
شکل 3-58 قرآن خطی شماره 55، قرن ششم هجري قمری………………………………………………………………………………………………………………………………138
شکل 3-59 قرآن خطی شماره 34، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجري قمری…………………………………………………………………………………………………………140
شکل 3-60 جزوه قرآني شماره 28، تاریخ کتابت: قرن ششم هجری قمری…………………………………………………………………………………………………………140
شکل 3-61 جزوه قرآني شماره 23، تاریخ کتابت: قرن پنجم هجری قمری…………………………………………………………………………………………………………141
شکل 3-62 قرآن خطی شماره 1856، تاريخ کتابت: قرن ‎۶‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………. ‎142
شکل 3-63 قرآن خطی شماره 78، تاریخ کتابت: سال 647 هجري قمری………………………………………………………………………………………………………….143
شکل 3-64 جزوه قرآني شماره: 1732، اواخر قرن ششم اوایل قرن هفتم هجری……………………………………………………………………………………………….144
شکل 3- 65 قرآن خطی شماره 414، تاريخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجري قمري……………………………………………………………………………………………………………150
شکل 3-66 قرآن خطی شماره 957، تاريخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجري قمري……………………………………………………………………………………………………………..150
شکل 3- 67 قرآن خطی شماره 1922، تاريخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………151
شکل 3- 68 قرآن خطی شماره 141، تاريخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجري قمري……………………………………………………………………………………………………………151
شکل 3-69 قرآن خطی شماره 141، تاريخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجري قمري……………………………………………………………………………………………………………..152
شکل 3- 70 قرآن خطی شماره 319، تاريخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجري قمري………………………………………………………………………………………………………….. 153
شکل 3-71 جزوه قرآني شماره 4319، تاريخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجري قمري………………………………………………………………………………………………………….154
شکل 3- 72 جزوه قرآني شماره 4319، تاريخ کتابت: قرن ‎۸‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………155
شکل 3- 73 قرآن خطی شماره 1469، تاريخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجري قمري………………………………………………………………………………………………………….155
شکل 3- 74 قرآن خطی شماره 1468، تاريخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجري قمري………………………………………………………………………………………………………….156
شکل 3- 75 قرآن خطی شماره 621، قرن هفتم هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………………………157
شکل 3- 76 قرآن خطی شماره 464، تاريخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………….158
شکل 3- 77 قرآن خطی شماره 464، تاريخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجري قمري………………………………………………………………………………………………………….. 159
شکل 3- 78 قرآن خطی شماره 474، تاريخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجري قمري……………………………………………………………………………………………………………160
شکل 3- 79 قرآن خطی شماره 613، تاريخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………..160
شکل 3- 80 قرآن خطی شماره 1468، تاريخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجري قمري………………………………………………………………………………………………………….161
شکل 3- 81 قرآن خطی شماره 670، تاريخ کتابت: قرن ‎۷‎ هجري قمري…………………………………………………………………………………………………………….162
شکل 3- 82 قرآن خطی شماره 141، تاریخ کتابت: سال 758 هجری قمری………………………………………………………………………………………………………163
شکل 3- 83 قرآن خطی شماره 293، تاريخ کتابت: سال ‎۷۳۷‎ هجری قمری، کاتب: محمد بن يوسف (سيدالخطاط) آباري…………………………….163
شکل 3- 84 قرآن خطی شماره 255، تاريخ کتابت: سال 758 هجری قمری، کاتب: عبدالهي مرواريد………………………………………………………………164
شکل 3-85 قرآن خطی شماره 2183، تاریخ کتابت: قرن هشتم هجری قمری……………………………………………………………………………………………………170
شکل 3-86 قرآن خطی شماره 211، قرن نهم هجری…………………………………………………………………………………………………………………………………………..170
شکل 3-87 قرآن خطی شماره 252، قرن هشتم هجری قمری……………………………………………………………………………………………………………………………171
شکل 3-88 قرآن خطی شماره 663، تاريخ کتابت: سال ‎۸۰۱‎ هجری قمری………………………………………………………………………………………………………..172
شکل 3-89 قرآن خطی شماره 663، سال 801 هجری………………………………………………………………………………………………………………………………………..172
شکل 3-90 قرآن خطی شماره 314، تاریخ کتابت: قرن هشتم هجری قمری………………………………………………………………………………………………………173
شکل 3-91 قرآن خطی شماره 210، تاريخ کتابت: قرن ‎۹‎ هجري قمري……………………………………………………………………………………………………………..174
شکل 3-92 قرآن خطي شماره 215، تاریخ کتابت: سال 837 هجری قمری……………………………………………………………………………………………………… 175
شکل 3-93 جزوه قرآني شماره 416، تاریخ کتابت: قرن نهم هجری قمری………………………………………………………………………………………………………….176
شکل 3-94 قرآن خطی شماره 211، تاریخ کتابت: قرن نهم هجری قمری………………………………………………………………………………………………………….177
شکل 3-95 قرآن خطی شماره 215، کاتب: ابراهيم سلطان بن شاهرخ بن تیمور گورکان………………………………………………………………………………….178
شکل 3-96 قرآن خطی شماره 215، کاتب: ابراهيم سلطان بن شاهرخ بن تیمور گورکان، تاريخ کتابت: سال ‎۸۳۷‎ هجری قمری……………………179
شکل 3-97 قرآن خطی شماره 215، کاتب: ابراهيم سلطان بن شاهرخ بن تیمور گورکان، تاريخ کتابت: سال ‎۸۳۷‎ هجری قمر.ی…………………..180
شکل 3-98 جزوه قرآنی شماره 414، تاریخ کتابت: سال 827 هجری قمری، کاتب: ابراهيم سلطان بن شاهرخ بن امير تيمور ……………………….180
شکل 3-99 جزوه قرآنی شماره 414، تاریخ کتابت: سال 827 هجری قمری، کاتب: ابراهيم سلطان بن شاهرخ بن امير تيمور ……………………….181
شکل 3-100 جزوه قرآنی شماره 414، تاریخ کتابت: سال 827 هجری قمری، کاتب: ابراهيم سلطان بن شاهرخ بن امير تيمور …………………….182
شکل 3-101 قرآن خطی شماره 280، تاریخ کتابت: قرن هشتم هجری قمری…………………………………………………………………………………………………..183

مقدمه
هنرهای شکلی و تزئین از قدیمالایام در بین هنرمندان رواج داشته است. با ظهور اسلام زمينه رشد و شكوفايي هنر آراستن و تذهیب کتب دینی، نقاشی و مصورسازی مساجد فراهم شد. از آنجا که محور همه هنرها، توجه و تأثیرپذیری از قرآن بوده است؛ لذا اهميت تزئين و زيبایی قرآن مجيد موجب افزايش فعاليت هنرمندان گرديد و خوشنويسي را كه يكي از هنرهاي كليدي دوره اسلامي است، شكوفا كرد. اعجاز كلام قرآن و تقدس و اولوهيت آن موجب شد كه هنرمندان در جهت زيبا ساختن حروف به طوريكه بيننده را مسحور خود سازند، گام‌هاي مؤثري بردارند.
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب به ندرت صورت میگرفت و نقوش به کار رفته در آن از تجرد کافی برخوردار نبود. این شاخه هنری کمتر به صورت منفرد مورد توجه قرار گرفت و بیشتر درخدمت سایر هنرهای اسلامی بود. به عبارت دیگر تذهیب در وجه کلی خویش مکملی بر خطاطی بود که از قرون اولیه هجری در کنار خوشنویسی، به اشاعه فرهنگ غنی اسلامی پرداخت.
هنر تذهيب قرآن رشدي محدودتر از خط داشت زيرا نگارش متن قرآن خود مستقيماً آن را طلب نمي‌كرد. بهعلاوه ترس از اضافه شدن هر عنصر زائدي به متن قرآن، تذهيب را محل تأمل قرار مي‌داد. با قطع و اطمينان مي‌توان گفت همين ترس توأم با احترام بود كه جريان رشد تذهيب را دقيقاً در مجاري صحيحي سوق داد و نيل به آن نتيجه‌اي را تضمين كرد كه همگان بر صحت‌ حيرت‌آورش متفق‌القولند. به بیان دیگر خود قرآن داراي مجال‌هايي است كه مذهب را برای افزودن عناصر و آرایهها تحريك مي‌كرد. به استناد آثار به جای مانده در قرآنهای خطی، سرلوحه سوره و فاصله ميان آيات شاخص‌ترين و اولین مکانهایی بودند که قابلیت تزئین یافتند. در ابتدا، این تزئینات شامل کتیبه بسیار ساده عنوان سوره و عدد آیات، به خط کوفی، بدون نقطه و اعراب بوده که با قلم زر و تحریر مشکی نوشته میشده است اما بهتدریج و همزمان با تغییراتی که در زمینه خط صورت گرفت تذهیب نیز دچار تحولاتی شد که با خط تغییر یافته هماهنگی کامل داشت و به آرایش کتب خطی غنا و شکوه بیشتری میداد.
به نظر میرسد اولین موضع تزئین سرسورهها بودهاند. سرسورهها محلهایی بودند که مذهبان آنها را با استفاده از اشکال هندسی، ستارگان، گل و بوته، شاخهها و برگها، انواع ترنج و غیره و با استفاده از رنگهای طلا، لاجورد، شنگرف، سبز و نقره، تزئین و تذهیب میکردند.
اهمیت تذهیب در کتابآرایی و بهویژه نقش اثرگذار آن در تزئین سرسورهها تا بدان جاست که معمولا در بررسی و تعیین تاریخ آثار میتواند بهعنوان مهمترین فاکتور ارزیابی نسخههای قرآنی، مورد استفاده قرار گیرد. چرا که این امر در قرآنهای بدون تاریخ کمک میکند تا با قطعیت بیشتری درباره تاریخ احتمالی قرآنها نظر دهد. لذا در این پژوهش سرسورهها بهعنوان شاخصترین مکان برای نشان دادن این نقوش مد نظر قرار گرفته تا به مطالعه سیر تحول آنها در چهار دوره صدر اسلام و عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری بپردازد و در نهایت با توجه به طرحهای معرفی شده میتوان شباهتها و تفاوتهایی را در نحوه کاربرد و شکل و تزئین آنها استخراج کرد. برای این منظور یک جمعبندی کلی از سرسورههای این دورههای تاریخی، میتوان به درک بهتری از اشتراکات و افتراقات موجود میان آنان رسید.
نگاهی به سیر تحول تذهیب در قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی و مکاتب عمده صدر اسلام، سلجوقی، ایلخانی و تیموری گویای ارتباط تنگاتنگ بین تحولات باطنی در اندیشه اسلامی و نقوش تذهیب ایرانی اسلامی است که موجب سیر صعودی تعمیق در این زمینه هنری در روند تاریخی شده است، تا به آن حد که نقوش و رنگها به تدریج از سطح به عمق ارتقا یافته و از ساحت طبیعت به فوق طبیعت معنا مییابند و این اتفاق به دلیل قدم گذاشتن در عرفان و اندیشه اسلامی است.

فصل اول
کلیات پژوهش
1-1- تعریف، بیان ضرورت و اهمیت مساله
سلسههای تاریخی از صدر اسلام تا دوره صفوی، از نظر موقعیتهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و هنری در تاریخ ایران اسلامی، از ادوار مهم اسلامی محسوب میشوند. در این پژوهش مروری بر سیر تحول سرسورههای قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی در این دوران تاریخی میباشد.
در سدههای آغازین حاکمیت اسلام، هنر کتابآرایی شامل کتابهای مذهبی و بهخصوص کلامالله مجید بوده و آرایش کتابها مشتمل بر نقوش هندسی و غیرهندسی میباشد که در سرفصل سورههای مبارکه قرآن، لا به لای سطور و در حاشیه صفحات با واژه تخصصی تذهیب ترسیم میشده است.
تذهیب و ترسیم کتاب از سدههای نخستین در جهان اسلام رواج داشت، اما پس از فتوحات مغول در ایران سرعت و شتاب بیشتری یافت. نمونههای باقی مانده نشان میدهند که در هنر کتابآرایی چند گونه هنر از جمله تحریر (خطاطی)، تذهیب، تصویر (نگارگری)، و تجلید (جلدآرایی) در هم ترکیب شده بود. عدم رغبت هنرمندان اسلامی به تقلید از طبیعت، تاکید بر مفاهیم ذهنی و نمادین، چکیدهنگاری و نقشمایههای تزئینی از ویژگیهای شکلی مشترک این نقوش میباشد.
از آنجا که هنر تذهیب در آرایش کلامالله مجید بیشتر مورد استفاده قرار میگرفت و دارای بار معنایی غنی اسلامی بود لذا تذهیب قرآنهای مختلف در طول تاریخ تا دوره معاصر مورد مطالعه قرار گرفت و ویژگیهای قومی، ساختاری و ترکیببندی آنها تحقیق گردید.
تاکنون بیشتر بررسیها و تحقیقات صورت گرفته درخصوص تذهیب قرآن بهصورت کلی بوده است، به شکل اختصاصی در زمینه سرسورهها کار خاصی انجام نگرفته و اگر مطلبی هم نوشته شده، نقیصههایی داشته است. اما شناخت هرچه بیشتر این هنرها منوط به پرداختن به جزئیات، توصیف ویژگیها و در کنار هم بررسی کردن آنها میباشد. لذا در این تحقیق سعی بر آن بوده که با توجه به احساس نیاز برای پرداختن به چنین موضوعی و شناسایی بهتر شاخصههای هنری قرآن، با توصیف نقوش در دورههای مختلف تاریخی از صدر اسلام تا دوره صفوی، ویژگیهای شکلی و تذهیبهای این دوران و همچنین دلایل بهکارگیری سرسورهها در این کتب قرآنی مشخص گردد.
بر این اساس، پژوهش حاضر ضمن بررسی شرایط تاریخی، فرهنگی و هنری، به اهمیت جایگاه کتابآرایی قرآن در پنج دوره صدر اسلام، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری (از سدههای اول تا نهم ه.ق) پرداخته و با توجه به اینکه تاکید اصلی بر توصیف نقوش تذهیب و همچنین نحوه استفاده از سرسورهها و تاثیرات آنها درشکلگیری هنرهای قرآنی است و سیر تحول تذهیب سرسورههای برخی از نسخههای نفیس مصور ایرانی موجود در آستان قدس رضوی مشهد را مورد بحث و تفحص قرار داده است و بدان جهت که خط و خوشنویسی نیازمند شرحی وسیعتر میباشد، لذا برای پرهیز از ارائه مطالب تکراری، به مفاهیم گستردهای چون تاریخچه خط و کتابت و … چندان پرداخته نشده است.
روش این تحقیق با استفاده از منابع کتابخانهای و موزه ای (موزه آستان قدس رضوی) میباشد و تصاویر مورد نیاز برای توصیف آثار، به صورت میدانی از کتابخانهی آستان قدس رضوی گردآوری شده است.

1-2- پرسشهای پژوهش
1- چه ویژگیهای بصری و هنری در سرسوره قرآنهای آستان قدس رضوی در دوران صدر اسلام تا تیموری وجود دارد؟
2- این سرسورهها میتواند ما را در شناسایی بهتر و بیشتر سیر تحول تذهیب، کتابآرایی و گسترش تکنیکهای جدید یاری کند؟
3- ساختار فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی در پیدایش و شکلگیری سرسورهها تأثیری داشته است؟
1-3- فرضیههای پژوهش
به نظر میرسد نقوش تذهیب سرسورهها در قرآنهای مجموعه آستان قدس، از ویژگیهای بصری حاکم بر مکتب کتابآرایی دوران خود برخوردار بودهاند. سیر تحول سرسورهها به زمان انجامشان بستگی دارد و نسبت به موقعیت فرهنگی، سیاسی، هنری و مذهبی هر زمان تکنیک ساخت آنها نیز تغییر کرده و نوع سیاستهای مملکتداری، شعبه مذهبی، علایق و سلایق حاکمان و درجه اهمیت دادن آنها به فرهنگ و هنر و … هریک از این حکومتها دخالت مستقیمی در تربیت هنرمندان تذهیبکار و خطاطان آن زمان داشته است.
به نظر میرسد آرایههای تزئینی نقش و رنگ در سرسوره قرآنها ابزارهای مناسبی جهت شناسایی هنرهای قرآنی در دوران مورد مطالعه میباشند.
به نظر میرسد شرایط سیاسی و اجتماعی مناسب در کنار حمایت مادی و معنوی، فراهم ساختن محیط آموزش و فعالیت، بستر مناسبی برای خلق آثار هنری و پیشرفت همه جانبه آنها مهیا میکند.

1-4- اهداف و ارزش نظری پژوهش
اگر به صورتی دقیق به تذهیبهای دوران مختلف نگاه کنیم، حرکت و تحول آن را در طول تاریخ میبینیم. هنر کتابآرایی که در دوره ساسانی قدم های اولیه را طی کرده و رونق چندانی نداشته است، با نفوذ اسلام در ایران جانی تازه یافته و آذین کردن قرآنها و کتب دینی و ادبی را به همراه داشت.
در ابتدای دوران اسلامی بهرهگیری از تذهیب محدود بود و نقوش به کار رفته از تجرد کافی برخوردار نبوده است. اما از قرن چهارم هجری به بعد- که تقریبا هنر اسلامی شکل مشخصی به خود گرفت و اندک اندک رشد کرد- اکثر نقوش تزئینی در سطوحی که به شدت تجرید شده و با تخیل و ذهن خلاق هنرمند درهم آمیختهاند، مصور گشت، به شکلی که در دورههای اولیه اسلامی، عباسی، سلجوقی، ایلخانی و تیموری؛ هنر تذهیب از رشدی تکاملی برخوردار شد.
وجود ویژگیهایی متعدد از جمله قدمت، تنوع، غنای نقش و رنگ، ظرافتها و ریزهکاریها، منحصر به فرد بودن و … در مکاتب مذکور سبب شد تا پژوهش حاضر به منظور دستیابی به ویژگیهای هنری و شاخصههای تذهیب، وجوه تشابه و تفارق نقش و رنگ را مد نظر قرار داده و با توجه به غنای منابع و مآخذ، بهویژه کثرت مصاحف شریفه و نسخههای خطی نفیس در گنجینه مخطوطات موزهها و مرکز اسناد آستان قدس رضوی، منتخبی از سرسورههای قرآن را بررسی و به شناسایی و تجزیه تکنیکی آنها بپردازد.

1-5- سابقه، پیشینه و ادبیات نظری پژوهش
در مطالعات و بررسیهای صورت گرفته در مراکز و سازمانهای مختلف مانند کتابخانه دانشگاه سوره، کتابخانه فرهنگستان هنر، کتابخانه آستان قدس مشهد، سایتهای مختلف اینترنتی و … به منظور دست یافتن به مباحث نظری و تحقیقات انجام شده پیرامون موضوع این پژوهش، مشخص گردید که در زمینه خط و تذهیب و کتابآرایی قرآن کریم کتابها و مقالات نسبتا زیادی نوشته شده است، اما در مورد سرسورهها و سیر تحولشان در جهان اسلام کتابی در ایران موجود نمیباشد و آنچه هست تعدادی مقاله، مصاحبه و چند نمونه پایاننامه بوده که با موضوع این رساله هم سو میباشد که اهم آنها به قرار زیر است:
1- برزین، پروین (تیر و مرداد 1345)، نگاهی به سابقه تاریخی کتابت قرآن، هنر و مردم، شماره 45 و 46. در این مقاله به تاریخچه خط و همچنین روند تغییرات و ویژگیهای آن و تذهیب از صدر اسلام تا دوره تیموری بهصورت کلی پرداخته شده است.
2- شایستهفر، مهناز (اردیبهشت 1388)، خط و تذهیب در قرآنهای ایرانی موزه ملی، بخش اسلامی سدههای هفتم – دوازدهم / اول – ششم، کتاب ماه هنر، شماره 128. این مقاله بررسی ویژگی‌های خطی و تذهیبی قرآن‌های موجود در موزه‌ ملی ایران است و به تحلیل و بررسی خطوط و شیوه تذهیب به کار رفته در قرآن‌های سده‌های اولیه می‌پردازد.
3- شایستهفر، مهناز (بهار و تابستان 1388)، كتابت و تذهيب قرآنهاي تيموري در مجموعههاي داخل و خارج، دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، تهران، موسسه مطالعات هنر اسلامی، سال پنجم، شماره 10. در اين مقاله كوشش شده پس از بررسي شاخصههاي هنر كتاب آرايي، برخی از نسخههاي ارزشمند و نفيس قرآني تيموريان و نیز با در نظر گرفتن مشكلات دسترسي به نسخ تيموري در مجموعههاي داخل و خارج، اعم از كتابخانهها و موزهها مورد بررسي قرار گيرد.
4- شایستهفر، مهناز (اسفند 1389)، خط و تذهیب در نسخ خطی قرآنی قرون اول تا ششم / هفتم تا دوازدهم در کتابخانه کاخ گلستان، کتاب ماه هنر، شماره 150. در این مقاله نسخه‌های خطی موجود در کتابخانه‌ کاخ موزه گلستان با توجه به نوع خط و تذهیب قرآن‌های سده‌های اولیه‌ (هفتم تا دوازدهم/ اول تا ششم)، مورد بررسی‌ قرار گرفته است و همچنین به بررسی ویژگیهای خاص موجود در قرآنهای آنجا پرداخته شده است.
5- افروند، قدیر (دی ماه 1373)، قرآنهای خط کوفی ایران، میراث جاویدان، سال دوم، شماره 8. در این مقاله نویسنده به بررسی کلی سیر تحول قرآنهایی که با خط کوفی نوشته شده، پرداخته است. همچنین مختصری در مورد تذهیب و نقوش این قرآنها نیز صحبت شده است.
6- معتقدی، کیانوش (مهر و آبان 1387)، شکوه خوشنویسی و تذهیب در مکتب شیراز (سدههای هشتم و نهم هجری)، آئینه خیال، شماره 10. در سده هشتم و همزمان با حکومت ایلخانان مغول در ایران، شیراز که از حملات‌ مغولان در امان مانده بود، محیط امنی برای ادامه سبک کهن کتاب‌آرایی ایرانی بود،که نوآوری‌های چندی نیز به آن‌ افزوده گردید. در این مقاله به بررسی اجمالی سیر تحولات هنر خوشنویسی و تذهیب و نیز هنرهای وابسته- همچون کاغذسازی، صحافی‌ و تجلید- در گستره هنر “کتاب‌آرایی” پرداخته شده است.
7- سلیمی نمین، هاجر (زمستان 1388)، کتابت و تذهیب در قرآنهای چهار قرن اولیه اسلام، هنرهای زیبا، هنرهای تجسمی، شماره 40. در این مقاله نویسنده به بررسی ریشههای شکلگیری کتابت و تذهيب از اوایل تشکیل حکومت اسلامی پرداخته است و نتیجهگیری شده که از آنجایی که ترنج، اسليمي، شمسه و … که از اصيلترين نقشههاي تذهيب قرآن هستند، همگي از طبيعت الهام گرفتهاند. زماني که اين نقوش در کنار آيات قرآن گرفتهاند به لحاظ بصري، از خطي که در آن عرصه ظهور خود را تجربه کردهاند، تاثير پذيرفتهاند و از آنجایی که خطوط سبکهای عباسي بسيار به ترسيم نزديک بودهاند، تذهيب در فرمهايي بسيار نزديک به اشکال هندسي خود را نشان داده است.
8- کاظمی، سامره (فروردین و اردیبهشت 1385)، سیر تحول کتابت قرآن تا سده هشتم هجری (دوره ایلخانی)، کتاب ماه هنر، شماره 92 و 91. در این مقاله به طور خلاصه به بررسی سیر تحول کتابت قرآن، طی دوران اسلامی تا پایان دوره ایلخانی پرداخته و اجزاء و عناصر تشکیلدهنده کتابت قرآن، چون خط و خوشنویسی، تذهیب، رنگ، صفحهآرایی، کاغذ، صحافی و تجلید و ابزارهای کتابت همراه با سیر تحول و تکامل آنها تا پایان دوره ایلخانی مورد بررسی قرار میگیرد.
9- زارعی مهرورز، عباس (تابستان 1373)، بر کرانه ادب و هنر تذهیب: سیر تاریخی هنر تذهیب، میراث جاویدان، شماره 6. در این مقاله تعریف تذهیب و اقسام آن، اصطلاحات تذهیب، تاریخ و سبکهای مختلف تذهیب از صدر اسلام تا دوره صفوی به صورت خلاصه مورد بررسی قرار گرفته است.
10- احمدزاده، سعادت (تابستان 1380)، تذهیب در هنر کتاب آرایی ایران، فصلنامه مطالعات ملی کتابداری و سازماندهی اطلاعات دوره 12، شماره 2. دراین مقاله به بررسی مختصری از مکتبهای تذهیب و تاریخ هنر کتاب آرایی ایران از صدر اسلام تا دوره معاصر پرداخته شده است.
پایاننامهها:
1- تفرشی، محمد (1388)، بررسی هنر تذهیب در قرآنهای سدههای نخستین قرن اول تا قرن چهارم هجری، پایاننامه کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، تهران، دانشکده هنرهای زیبا. در این پایاننامه سرسورههای قرآنهای دورههای صدر اسلام تا قرن چهارم هجری مورد تحقیق قرار گرفته و ویژگی هرکدام از این دورهها به تفکیک ارائه شده و برای هر دوره تصاویری از سرسورههای قرآنهای داخل و خارج از کشور به طور نمونه آورده شده است.
2- قندهاریون، مریم (1389)، بررسی و توصیف تصویری نقش و رنگ در سه نسخه قرآن کریم (فاتحهالکتاب سه نسخه قرآن تیموری، صفوی و قاجار از گنجینه نفایس نسخ آستان قدس رضوی)، پایاننامه کارشناسی ارشد، پژوهش هنر، دانشکده هنرهای زیبا، دانشگاه تهران. در این پایاننامه سه نسخه از صفحه فاتحهالکتاب موجود در موزه آستان قدس رضوی از نظر نقش و رنگ با یکدیگر مقایسه شده است. در فصل اول کلیاتی در مورد سه دوره تیموری، صفوی و قاجار (در مورد تاریخچه، فرهنگ و هنر و کتابآرایی) قرآنهای این دوران بررسی شده است. در فصل دوم به پژوهش در مورد نقش و رنگ در کتابآرایی قرآن در این سه دوره تاریخی مورد مطالعه قرار گرفته است و در نهایت در فصل سوم، سه نمونه به صورت تطبیقی و توصیفی از این دوران مورد بررسی واقع شده است.
3- محمد اسماعیل، مصطفی (1388)، بررسی و جمعآوری سرسورهها، گلآیهها، علامات حزب و جزء در قرآن از صدر اسلام تا دوره صفوی، پایاننامه کارشناسی، تهران، دانشگاه سوره. در این پایاننامه به جمعآوری سرسورهها، علامات حزب و جزء قرآنی موجود در تمام موزهها و مجموعههای ایران همت گماشته است.

1-6- روش و فنون اجرایی پژوهش
روش پژوهش در این پایاننامه تاریخی- توصیفی است که بر پایه استدلالهای توصیفی و ارائه جدول آماری میباشد. ابزار و شیوههای گردآوری اطلاعات از طریق فیشبرداری و جمعآوری شکلی نمونههایی از آثار هنرهای تزئینی در موزه و کتابخانه آستان قدس رضوی (ع) و روش تحقیق به صورت کتابخانهای میباشد.

1-7- معرفی جامعه آماری و نمونهها
مورد تحقیق این رساله مجموعه قرآنهای موجود در کتابخانه آستان قدس رضوی از صدر اسلام تا دوران صفوی میباشد که با توجه به تعداد بسیار زیاد این نسخ، شماری از آنها به عنوان نمونه مورد مطالعه قرار گرفت. روش گردآدوری جامعه آماری به شیوه انتحابی بوده و با در نظر گرفتن نمونههای در دسترس از سوی آستان قدس که به دلیل مسائل امنیتی تعداد محدودی را شامل میشود، 4 نمونه از دوره صدر اسلام و دوره عباسی، 25 نمونه از دوره سلجوقی، 25 نمونه از دوره ایلخانی و 17 نمونه از دوره تیموری انتخاب گردیده است.
1-8- محدودیتهای پژوهش
از آنجاییکه موضوع این پژوهش بررسی و مطالعه سیر تحول سرسورههای قرآنهای موجود در آستان قدس رضوی (ع) بوده و این قرآنها جزء نفایس موزه و کتابخانه آستان قدس رضوی محسوب میشوند، لذا بخش عمدهایی از این آثار به علت مسائل امنیتی و حفاظتی، قدمت و حساس بودن شرایط نگهداری آثار خطی در مخزن موزه نگهداری میگردند و لذا این شرایط سبب شده که نسخ خطی به راحتی در اختیار دانشجویان و محققین قرار داده نشود. در نتیجه در طی مطالعه سیر تحول سرسورههای قرآن توصیف آثار این پژوهش امکان عکسبرداری و مشاهده مستقیم همه آنها امکانپذیر نبوده و از روی تصاویر آنها مطالعه و توصیف شده است.
در طی انجام پژوهش حاضر، این موانع و همچنین به تبع آن، عدم در دسترس بودن منابع مکتوب، از جمله محدودیتهایی بوده که تا حدودی رساله را تحت تاثیر قرار داده و مسیر محقق را دشوارتر نموده است.

فصل دوم
بررسی هنر کتابآرایی قرآنهای آستان قدس از صدر اسلام تا دوره صفوی
2-1- «کتابخانه مرکزی» و «گنجينه قرآن» آستان قدس رضوی
بیش از چهارده قرن از نزول قرآن مجید بر پیامبر بزرگ اسلام میگذرد. قرآن منبع اصلی و اساسی دین، ایمان، اندیشه هر مسلمان، بخشنده حرارت، معنی، حرمت و روح به زندگی اوست.
«این كتاب تمدن‌ساز و كلام وحي آنقدر مورد توجه بوده و هست كه موجب شده در دوره‌هاي مختلف از مناظر و مراياي گوناگون مورد توجه تمامي اقشار جامعه اسلامي قرار گيرد. به گونهاي كه علماء تمام همتشان را در پژوهش و بيان مفاهيم قرآن به كار بردند و هنرمندان هم به فراخور خود كوششان بر اين بوده كه اين كتاب به نهايت جمال برسد» (آصف فکرت، 1363: 12-9).
کتاب آسمانی قرآن کریم در طول تاریخ همواره محور اندیشه و عمل مسلمانان بوده است. «مسلمانان در فکر، عقیده، رفع مشکلات فردی و اجتماعی خود به این کتاب مقدس مراجعه میکردند. قرآن مجید اصیلترین و مهمترین منبع مطالعاتی و پژوهشی اسلامی است که از آغاز نزول تا کنون، مسلمانان به تعلم و تعلیم آن پرداخته و بر این اساس علوم و فنون مختلفی را گسترش دادهاند» (فرهمندنژاد، 1389: 94).
«مسلمانان، نسخههایی نفیس از این کتاب مقدس و آسمانی را در طی قرون و اعصار همچون جان شیرین، گرامی داشته و امروز در کتابخانهها و موزههای بزرگ جهان صدها هزار کتاب و قرآن خطی وجود دارد که نشاندهنده تلاش فکری خردمندان و دانشوران در سدههای گذشته بوده است. از آنجا که قرآننویسی بیش از هزار و چهارصد سال قدمت دارد، بخش عظیم گنجینههای خطی را تشکیل میدهد» (فاضل هاشمی، 1389: 70).
شاید بتوان ادعا کرد که کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی (منتسب به حضرت علی بن موسیالرضا (ع) (203-153 ه.ق)، یکی از قدیمیترین، نفیسترین و غنیترین خزائن فرهنگ و هنر اسلامی است که در مخزن خطی آن، نسخ فراوانی از قرآن مجید که از نظر نفاست هنری و ملاحظات تاریخی، کمنظیر بلکه عدیمالنظیر است، وجود دارد. «در میان این نسخهها، دستنویسهای منسوب به ائمه طاهرین علیهمالسلام و دستنویسهای بزرگترین خطاطان مسلمان از اعصار مختلف وجود دارد. بعضی از این قرآنها که از اطراف و اکناف جهان اسلام به وسیله رجال بزرگ و نامآور هر عهد به روضه متبرکه حضرت ثامنالائمه وقف و اهدا شده است، دارای ارزش ویژه تاریخی و نشاندهنده مراتب ارادت رجال جهان اسلام از هر فرقه و طبقه، هر بلد و منطقه به امام هشتم شیعیان است» (آصف فکرت، 1363: 12-9).
«این کتابخانه با دارا بودن بیش از شانزده هزار قرآن از دورههای مختلف تاریخی (از قرن اول تا 15 ق) بزرگترین پشتوانه فکری، علمی، فرهنگی و هنری دانشمندان و پژوهشگران و یکی از مستندترین کتابخانههای جهان اسلام است. با تحقیق و پژوهش در خصوص هریک از این دورهها به لحاظ توصیف خط، تذهیب، شیوه کتابت، معرفی کاتب، مذهب و واقف آنها، میتوان گوشهای از تاریخ هنر و تمدن ایران و اسلام را روشن کرد و قانونمندیهای حاکم بر دوران تذهیب و خوشنویسی را به منصه ظهور رسانید و به نتایج مهمی دست یافت که میتواند چراغی فرا روی پژوهشگران قرار گیرد» (فاضل هاشمی، 1389: 70).
آن‌چه در اين گنجينه عظيم هنري و تاريخي، اهميت فراوان دارد، قرآن‌ها و كتاب‌هاي خطي نفيسي است كه از لحاظ نفاست (حسن خط، تذهيب، كتابت، كتاب‌آرايي، منحصر به فرد بودن، صنعت جلدسازي، كاغذ و مينياتور)، از گرانبهاترين گنجينه‌هاي جهان‌اند.
«کتابخانه آستان قدس رضوی، شش قرن پیش با اهدای کتاب از سوی مؤمنان، طلاب علوم دینی و خیرین در جوار مرقد مطهر آغاز به کار کرد و از 1150 قمری مکان ویژهای برای آن در نظر گرفته شد. توجه جدی به سازمان و جایگاه کتابخانه از اوایل قرن 14 شمسی آغاز شد. در سال 1356 به ساختمان جدیدتر و وسیعتری در طبقه فوقانی موزه آستان قدس منتقل گردید. بنای ساختمان باشکوه کنونی از 1360 آغاز و در 1372 در مساحت 30000 مترمربع به پایان رسید» (آل رضا امیری، 1381: 15)
موزههای آستان قدس رضوی دارای یازده گنجینه گوناگون است. «گنجینه قرآن و نفایس» یکی از این مجموعههاست که ساختمان آن، بيست و دوم بهمن ماه 1364 در دو طبقه به مساحت هر طبقه 400 متر مربع فضاي نمايشي، افتتاح گرديد. در سال 1373 طبقه همكف اين ساختمان به «گنجينه هداياي مقام معظم رهبري» اختصاص يافت و طبقه اول به «گنجينه قرآن و نفايس» اختصاص داده شد. فضاي نمايشي اين گنجينه در سال 1389 به 800 مترمربع افزايش يافت.
اهميت گنجينه قرآن و نفايس، بيشتر به دليل وجود قرآن‌هاي نفيس و با ارزش منسوب به ائمه اطهار عليهم‌السلام، از جمله امام علي، امام حسن، امام حسين، امام سجاد و امام رضا است که به خط کوفی اولیه بر روی پوست آهو کتابت شدهاند. تعداد این قرآنها در کتابخانه آستان قدس رضوی به حدود 100 نسخه میرسند و از لحاظ تنوع خطوط کوفی در جهان کمنظیرند.
آثار گنجينه قرآن و نفایس، مربوط به قرون نخستين اسلامي تا قرن 14 هجري قمري است. در اين گنجينه، در مجموع 76 قرآن خطي، 8 برگ از قرآن بايسنقري، يك برگ از قرآن به خط پيرآموز، … در معرض ديد عموم گذاشته شده است. قرآن‌هاي به نمايش درآمده، با خطوط زيبايي چون ثلث، نسخ، رقاع و … كتابت گرديده و مزين به هنر تذهيب مي‌باشد.
قرآنهای منسوب به دست خط مبارك ائمه طاهرين از مفاخر اين گنجينه عظيم ميباشند كه اكثرا توسط شاه عباس اول صفوي به آستان قدس رضوي اهداء شده است. قرآنها به ترتيب تاريخي به نمايش گذاشته شدهاند و ميتوان سيرتحول خط و تذهیب را در آنها مشاهده نمود.
طبق گفته محمد مهدی زاهدی: “مصاحف و جزوات قرآنی فوقالعاده نفیس به خط کوفی دوره تکامل و متحول و به شیوه ایرانی و تزئینی، مکتوب در سدههای سوم، چهارم و پنجم هجری، از قبیل جزوههای قرآنی وقفی کشواد بن املاس در سال 327، ابن سیمجور در 383، ابن کثیر در 393، مجموعه 30 جزء قرآن فوقالعاده نفیس به خط و تذهیب عثمان بن وراق غزنوی در 464 هجری و … در این گنجینه وجود دارد که در نوع خود منحصر به فرد میباشند” (فاضل هاشمی، 1389، 53).
قرآنهای خطی مربوط به قرون اول تا دوره تیموری تعداد قابل ملاحظهای را تشکیل دادهاند که در این پژوهش به توصیف تزئینات و معرفی برخی از قرآنهای این دوران خواهیم پرداخت.
2-2- نظریههای مختلف در مورد هنر اسلامی و ویژگیهای مرتبط با آن
از جمله وقایع مهم تاریخ، ظهور ادیان الهی است که هریک از این ادیان، منشاء تحولات بسیاری در زندگی بشر گشتهاند. نتایج این تاثیرگذاری در شکلگیری و فراز و نشیب بسیاری از هنرها مشهود است. قدرت معنوی ادیان در بسیاری از هنرها تجلی یافته و سبب شکوهمندی غیرقابل توصیفی در آنها شده است.
تمدن پرشکوه اسلامی از نخستین ایام شکلگیری خود، چنان ارزشی برای مقوله هنر قائل شد که پس از چندی تمدن تازه شکلگرفته، ویژگیهای خاص هنری خود را در معرض نمایش عام قرار داد و هنر اسلامی از شرقیترین قلمرو تا غربیترین آن خود را به تماشا نهاد.
هنر اسلامی نشانگر هنری است که دارای سبک و سیاقی بیهمتاست چرا که در بیان قصد و آهنگ خویش به وحدت و یگانگی دست یافته است. از اینرو هنرهای تمامی سرزمینهای اسلامی دارای وجنات و شاکلههای مشترکی میباشند بهطوریکه این هنر بینظیر را از هنرهای سایر سرزمینها ممتاز میسازند.
«هنر اسلامی هنری روحانی و معنوی است که سمت و سوي الهي و نگاهی ماورائی به جهان و دنیای مادی دارد. هنری برخاسته از باور اسلامی است و هنرمند مسلمان با چنین باوری به خلق اثر هنری میپردازد» (شادقزوینی، 1382: 61).
«حرمت و عظمتی که کتاب خدای سبحان نزد مسلمانان داشت، باعث آمد تا هنرمندان مسلمان همه یافتههای زیباییشناسی و احساسات نوآوری هنریشان را در کنار احکام متعالی و بلند قرآن کریم به کار گیرند و از جمع آنها نگارخانهای به وجود آوردند که از یک سو نماینده و دلیل الهی برای رسیدن به سعادت دنیوی و اخروی باشد و از دیگر سو نمودار و جلوهگاه هنر اسلامی. بنابراین قرآن کریم، در سیر تحول و تطور هنر تذهیب اسلامی تأثیری بهسزا و درخور گذارده است» (مجذوب، 1374: 27-23).
«این هنر، گاه با خلق صورت‌های جدید و گاه با بهرهگیری از تصاویر و فرم‌های هنری گذشته همچون ایران باستان و ایران قبل از اسلام و با نگرش و معنابخشی مجدد به آنها به پیریزی فرهنگی بس غنی و شکوفا در تمدن اسلامی پرداخت» (تشکری، 1390، 14).
هنرمندان اسلامی، از صدر اسلام از شیوه کار هنرمندان سرزمینهای فتح شده بهره برده و از هنر ساسانی، هندی و روم متأثر شدند؛ ولی آثار خود را با حال و هوای تازهای پدید آوردند. هنرمندان مسلمان در زمان خلافت امویان، مستقیما زیر نفوذ هنر بیزانسی قرار گرفتند و با تغییر محل خلافت از دمشق به بغداد که در مجاورت تیسفون قرار داشت؛ نفوذ هنر ایرانی در هنرمندان مسلمان به خوبی پدیدار گشت.
بنابراین زیربنای هنر اسلامی از یک طرف بر اساس جهانبینی مذهبی عقاید اسلامی پایهریزی شده -که تقریبا در همه کشورهای اسلامی یکسان است- و از طرف دیگر بر پایه سنتها، تمدنها و فرهنگهای ملی ـ باستانی، سلایق و تمایلات قومی ملتها شکل گرفته است. همین سنتها و سلیقههای مختلف ملی در شیوه اجرا و نوع ایجاد شاخههای هنر اسلامی تنوع به وجود آورده است و ویژگیهای زیباشناسی این هنر در دورهها و مکاتب مختلف نیز دستخوش تغییر و تحولات شده است. هنر اسلامی بارزترین نمود



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید