دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده تحصیلات تکمیلی، گروه مدیریت بازرگانی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد«M.A.»
گرایش : مدیریت بازاریابی
عنوان:
« بررسی تاثیر ابعاد فرهنگی بر توسعه و تقویت گردشگری در استان ایلام »
استاد راهنما
دکتر سید محمود شبگو منصف
استاد مشاور
دکتر منصور صوفی
نگارش
ابوالفضل جوادیان
زمستان 1392
دانشگاه آزاد اسلامی
واحد رشت
دانشکده تحصیلات تکمیلی، گروه مدیریت بازرگانی
پایان نامه برای دریافت درجه کارشناسی ارشد«M.A.»
گرایش : مدیریت بازاریابی
عنوان:
« بررسی تاثیر ابعاد فرهنگی بر توسعه و تقویت گردشگری در استان ایلام »
استاد راهنما
دکتر سید محمود شبگو منصف
استاد مشاور
دکتر منصور صوفی
نگارش
ابوالفضل جوادیان
زمستان 1392
تقدیم به
تقدیم به پدر و مادر نازنینم،
که همواره سایه ی مهرشان بر سرم بوده و هست…
دو عزیزی که دشواری ها و مشقات روزگار را صبورانه به جان خریدند
تا مسیر زندگی ام، همیشه لبریز از موفقیت و شادمانی گردد.
«تمــــــــام آنچه که هستم»
نماد فداکاری ها و مهربانی های پـــــدر و مـــــــادرم است
برای حضـــــــــــــــــــــــور بیدریغشان به خود می بالــــــــــــــــــــــــــــــم
و تا دنیا باقیست
“دوستشان خواهـــــــــــــــــــــــــــــــــــم داشت”
تشكر و قدرداني
پیش از هر چیز…
خداوند منّان را شاکرم که توفیق کسب علم و پیمودن درجات عالیه ی دانشگاهی را به من عطا نمود.
پس از آن…
تشکر خالصانه ی خود را تقدیم بزرگوارانی می نمایم که مرا در تدوین پژوهش حاضر بسیار یاری نمودند. در راه انجام تحقیق دشواری هایی وجود داشتند و پیمودن این مسیر، محقق نبود مگر با راهنمایی ها و زحمات بی شائبه ی اساتید گرانقدر…
استاد راهنما جناب آقای دکتر محمود شبگو منصف
استاد مشاور،
گروه و مدیریت محترم دانشگاه آزاد اسلامی واحد رشت
معاونت پژوهش و فناوری
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش
با یاری از خداوند سبحان و اعتقاد به این که عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان، و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظر به اهمیت جایگاه دانشگاه در اعتلای فرهنگ و تمدن بشری، ما دانشجویان و اعضاء هیات علمی واحدهای دانشگاه آزاد اسلامی متعهد می گردیم اصول زیر را در انجام فعالیت های پژوهشی مد نظر قرار داده و از آن تخطی نکنیم:
1- اصل برائت: التزام به برائت جویی از هرگونه رفتار غیر حرفه ای و اعلام موضع نسبت به کسانی که حوزه علم و پژوهش را به شائبه های غیر علمی می آلایند.
2- اصل رعایت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هر گونه جانب داری غیر علمی و حفاظت از اموال، تجهیزات و منابع در اختیار.
3- اصل ترویج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتایج تحقیقات و انتقال آن به همکاران علمی و دانشجویان به غیر از مواردی که منع قانونی دارد.
4- اصل احترام: تعهد به رعایت حریم ها و حرمت ها در انجام تحقیقات و رعایت جانب نقد و خودداری از هرگونه حرمت شکنی.
5- اصل رعایت حقوق: التزام به رعایت کامل حقوق پژوهشگران و پژوهیدگان (انسان، حیوان و نبات) و سایر صاحبان حق.
6- اصل رازداری: تعهد به صیانت از اسرار و اطلاعات محرمانه افراد، سازمان ها و کشور و کلیه افراد و نهادهای مرتبط با تحقیق.
7- اصل حقیقت جویی: تلاش در راستای پی جویی حقیقت و وفاداری به آن و دوری از هرگونه پنهان سازی حقیقت.
8- اصل مالکیت مادی و معنوی: تعهد به رعایت کامل حقوق مادی و معنوی دانشگاه و کلیه همکاران پژوهش.
9- اصل منافع ملی: تعهد به رعایت مصالح ملی و در نظر داشتن پیشبرد و توسعه کشور در کلیه مراحل پژوهش.
چکیده:
امروزه توجه به گردشگری، به عنوان یکی از بخش های مهم و تاثیر گذار در اقتصاد جهان و کشورها، به سرعت در حال گسترش است. در این بین توجه به توریسم فرهنگی در هر دو زمینه توریستی و تحقیقاتی توجه فزاینده ای را به خود جلب کرده است. گردشگری فرهنگی مناسب ترین روش شناخت وابستگی متقابل فرهنگی ملت ها با همدیگر است. گردشگری فرهنگی برای آشنایی میراث های هنری و فرهنگی ، آداب و رسوم، بناهای تاریخی با هدف های آموزشی، تحقیقاتی و پژوهشی صورت می گیرد. هدف اصلی تحقیق حاضر بررسی تاثیر ابعاد فرهنگی بر توسعه و تقویت گردشگری در استان ایلام می باشد. روش تحقیق حاضر توصیفی- تحلیلی، روش جمع آوری اطلاعات میدانی و ابزار جمع آوری اطلاعات، پرسشنامه است. جامعه آماری تحقیق حاضر گردشگران استان ایلام هستند که از بین آنها بر طبق جامعه نامحدود نمونه ای به تعداد 385 نفر جهت پخش پرسش نامه انتخاب شده اند. روش نمونه گیری احتمالی در دسترس، و روش آزمون فرضیه ها رگرسیون با استفاده از نرم افزار spss 18 می باشد. در نهایت نتایج حاصل از آزمون، نشان دهنده تایید کلیه فرضیه هاست یعنی عوامل فرهنگی تاثیر بسزایی در توسعه و تقویت گردشگری در شهرستان ایلام دارد.
کلمات کلیدی: توسعه و تقویت گردشگری، ابعاد فرهنگی (زبان، آداب و رسوم و اعیاد، ادیان و آیین ها، معماری آثار فرهنگی، تنوع قومی، ادبیات و شخصیت های اسطوره ای) ، استان ایلام
فهرست مطالب
عنوانصفحه
فصل اول:کلیات تحقیق
1-1 مقدمه2
1-2 بیان مساله3
1-3 اهداف تحقیق5
1-4 اهمیت و ضرورت تحقیق5
1-5 چارچوب نظری تحقیق6
1-6 فرضیه ها8
1-7 تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرها8
1-7-1 تعریف مفهومی متغیرهای تحقیق8
1-7-2 تعریف عملیاتی متغیرهای تحقیق9
1-8 قلمرو تحقیق11
فصل دوم:ادبیات و پیشینه تحقیق
2-1 مقدمه13
2-2 گردشگر (توریست)14
2-3 گردشگري در جهان14
2-4 گردشگری در ایران18
2-5 توسعه گردشگری19
2-6 راهبردهاي توسعه صنعت گردشگري19
2-7 موانع توسعه صنعت گردشگري 20
2-8 اثرات و کارکردهای گردشگری21
2-9 اثرات مثبت گردشگری27
2-10 برنامه ریزی گردشگری28
2-11 گردشگری پایدار29
2-12 فرهنگ30
2-12-1 زبان هاي ايراني33
2-12-2 آداب و رسوم و اعياد ملي34
2-12-3 ادبيات و شخصيت هاي اسطوره اي ايران34
2-12-4 معماري ايراني35
2-12-5 تنوع قومي در ايران36
2-12-6 اديان ها و آيين ها و اقليت هاي مذهبي در ايران37
2-12-7 مراسم مذهبی37
2-13 فرهنگ و گردشگری38
2-14 بررسی مشکلات و موانع فرهنگی جهانگردی در ایران40
2-14-1 بیم از اثرات مخرب جهانگرد بر فرهنگ40
2-14-2 پندارهای نادرست جهانگردان از ایران40
2-14-3 عدم تبلیغات مناسب در زمینه جاذبه های سیاحتی ایران41
2-14-4 عدم شناخت سلایق جهانگردان و سیاحان خارجی41
2-14-5 مشروط کننده های فرهنگی و مذهبی کشور41
2-14-6 موانع فقهی و مذهبی42
2-14-7 وجود برخی برخوردهای نامناسب در فرودگاه چه در بخش پلیس گذرنامه 42
2-14-8 ضعف تحقیقاتی و پژوهشی در این زمینه42
2-15 تاریخچه استان ایلام43
2-16 مشخصات جغرافیایی45
2-17 کشاورزی و دامداری46
2-18 صنایع و معادن46
2-19 موقعیت جغرافیایی و تقسیمات سیاسی استان46
2-20 زبان و گویش های مختلف ایلام47
2-21 مکان های دیدنی و تاریخی49
2-22 تحقیقات داخلی55
2-23 تحقیقات خارجی56
فصل سوم: روش اجرای تحقیق
3-1 مقدمه 60
3-2 روش تحقيق 60
3-3 جامعه آماري 61
3-4 نمونه و روش نمونه گيري61
3-5 حجم نمونه62
3-6 روش و ابزار جمع‌آوري داده ها 62
3-6-1 روش جمع آوري داده ها:62
3-6-2 ابزار جمع آوري داده ها 62
3-6-2-1 تدوين پرسشنامه (عملياتي نمودن مدل)63
3-6-2-2 تعيين روايي (اعتبار) پرسشنامه 66
3-6-2-3 تعيين پايايي (قابليت اعتماد) پرسشنامه 66
3-7 روش تجزيه و تحليل داده ها68
فصل چهارم:تجزیه و تحلیل داده ها
4-1 مقدمه:70
4-2 توصیف متغیر های جمعیت شناختی پاسخ دهندگان: 71
4- 3 توصیف متغیر های تحقیق:74
4- 4 آزمون فرضيه هاي تحقيق :82
فصل پنجم:نتیجه گیری و پیشنهادات
5-1 مقدمه86
5-2) نتایج آمار توصیفی86
5-3 نتایج آمار استنباطی92
5-4 مقایسه نتایج تحقیق حاضر با تحقیقات گذشته94
5-5 پیشنهادات با توجه به فرضیه های تحقیق94
5-6 پیشنهاد برای تحقیقات آتی95
5-7 محدودیت های تحقیق95
فهرست منابع:96
فهرست منابع فارسی:96
فهرست منابع غیر فارسی:98
پیوست ها 100
فهرست جداول
عنوانصفحه
جدول 3-1) تعداد پرسش نامه61
جدول 3-2) جامعه و نمونه آماری62
جدول 3-3) سوالات پرسش نامه64
3-4) جدول درصد آلفای متغیرها67
جدول 4- 1) توصیف متغیر جنسيت پاسخ دهندگان71
جدول 4- 2) توصیف متغیر سن پاسخ دهندگان72
جدول 4- 3 ) توصیف متغیر ميزان تحصيلات پاسخ دهندگان73
جدول 4- 4 ) توصیف متغیر زبان74
جدول 4- 5 ) توصیف متغیر آداب و رسوم و اعياد 75
جدول 4- 6 ) توصیف متغیر ادبيات و شخصيت هاي اسطوره اي76
جدول 4- 7 ) توصیف متغیر معماري77
جدول 4- 8 ) توصیف متغیر تنوع قومي78
جدول 4 – 9 ) توصیف متغیر اديان و آيين ها 79
جدول 4 – 10 ) توصیف متغیر ابعاد فرهنگي80
جدول 4 – 11 ) توصیف متغیر توسعه و تقويت گردشگري81
جدول4- 12 ) آزمون رگرسیون بین زبان و توسعه گردشگری82
جدول4- 13 ) آزمون رگرسیون بین آداب و توسعه گردشگری82
جدول4- 14 ) آزمون رگرسیون بین ادبیات و توسعه گردشگری83
جدول4- 15 ) آزمون رگرسیون بین معماری و توسعه گردشگری83
جدول4- 16 ) آزمون رگرسیون بین تنوع قومی و توسعه گردشگری84
جدول4- 17 ) آزمون رگرسیون بین آیین ها و توسعه گردشگری84
جدول5-1) توصیف معیارهای متغیر زبان87
جدول5-2) توصیف معیارهای متغیر آداب و رسوم و اعیاد88
جدول5-3) توصیف معیارهای متغیر ادبيات و شخصيت هاي اسطوره اي88
جدول5-4) توصیف معیارهای متغیر معماری89
جدول5-5) توصیف معیارهای متغیر تنوع قومی90
جدول5-6) توصیف معیارهای متغیرادیان و آیین ها90
جدول5-7) توصیف معیارهای ابعاد فرهنگی91
جدول5-8) توصیف معیارهای متغیر معماری92
فهرست نمودارها
عنوانصفحه
نمودار4- 1) میله ای متغیر جنسيت پاسخ دهندگان71
نمودار4- 2 ) میله ای متغیر سن پاسخ دهندگان72
نمودار4- 3 ) میله ای متغیر ميزان تحصيلات پاسخ دهندگان73
نمودار4- 4 ) هیستوگرام متغیر زبان74
نمودار4- 5 ) هیستوگرام متغیر آداب و رسوم و اعياد 75
نمودار4- 6 ) هیستوگرام متغیر ادبيات و شخصيت هاي اسطوره اي76
نمودار4- 7 ) هیستوگرام متغیر معماري77
نمودار4- 8 ) هیستوگرام متغیر تنوع قومي78
نمودار4 – 9 ) هیستوگرام متغیر اديان و آيين ها 79
نمودار4 – 10 ) هیستوگرام متغیر ابعاد فرهنگي80
نمودار 4 – 11 ) هیستوگرام متغیر توسعه و تقويت گردشگري81
فهرست اشکال
عنوانصفحه
1-1) مدل مفهومی تحقیق7
2-1) عوامل موثر در درجه ی اثرگذاری گردشگری بر رشد اقتصادی کشور میزبان22
2-2) مراحل برنامه ریزی گردشگری28
1-1 مقدمه
توریسم واژه ای فرانسوی است که از کلمه Tour گرفته شده است که در زبان فرانسوی به معنای پیمودن، سیر کردن و گردش نمودن به کار رفته است. از زمان نوشته شدن اولین کتاب در زمینه گردشگری، تحت عنوان کتاب راهنمای گردشگری در سال 1778، به وسیله توماس نوگ نت بیشتر از 200 سال می گذرد. در واقع صنعت گردشگری را باید پدیده ای تقریباً نو دانست که آغاز آن به اوایل قرن نوزدهم میلادی بر می گردد. سازمان جهانی جهانگردی، فعالیت های افراد را که با نیت گذراندن اوقات فراغت، تفریح، خرید و … در کمتر از یک سال از خارج از محیط عادی زندگی خود صورت می گیرد، توریسم می نامد (فاضل نیا و هدایتی، 1389: 147).
امروزه توسعه ی گردشگری در تمامی عرصه ها، چه در سطح ملی و منطقه ای و چه در سطح بین المللی مورد توجه برنامه ریزان دولتی و شرکت های خصوصی قرار گرفته است. بسیاری از کشورها به صورت فزاینده ای به این حقیقت پی برده اند که برای بهبود وضعیت اقتصادی خود باید ابتکار عمل به خرج دهند و درصدد یافتن راه های تازه ای برآیند آگاهی جوامع از این که گردشگری منبع درآمدی ارزی بسیار مناسب و قابل ملاحظه ای در اختیار اقتصاد یک کشور قرار می دهد، باعث شده است که گردشگری مفهومی بسیار گسترده در ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی پیدا کند و به عنوان یک صنعت تلقی شود (طیبی و همکاران، 1386: 84).
براي ايجاد يك توسعه همه جانبه و پايدار و همچنين جايگزيني منابع جديد كسب درآمد به جاي منابع نفتي نيازمند استفاده از تمامي امكانات و قابليت ها مي باشيم . در اين راستا توسعه صنعت جهانگردي كه اقتصاددانان آنرا سومين پديده اقتصادي پويا و روبه رشد پس از صنعت نفت و خودروسازي مي دانند، به عنوان نياز اساسي كشور مطرح مي شود (مدهوشی و ناصر پور، 1382: 27). در این بین توجه به توریسم فرهنگی در هر دو زمینه توریستی و تحقیقاتی توجه فزاینده ای را به خود جلب کرده است. فرصتهای توریسم فرهنگی طیف وسیعی، از آثار فرهنگی گذشته تا سبک و نوع زندگی کنونی را شامل می شود (Gnoth & Zins, 2013: 1). بررسي تاريخچه گردشگري در ايران وجهان حاكي از رابطه نزديك گردشگري با فرهنگ است بطوري به نظر مي رسد شناخت فرهنگ وتعاملات فرهنگي يكي از اولين ومهمترين اهداف وانگيزه هاي گردشگران در طول تاريخ بوده است (کاظمی و کاظمی، 1389: 4). ریچاردز (2002) معتقد است که در عصر حاضر، رابطه ای دو جانبه بین فرهنگ و گردشگری بوجود آمده است. فرهنگ منبعی حیاتی برای توسعه گردشگری محسوب می شود و گردشگری نیز سهم مهمی در توسعه فرهنگی دارد Richards, 2002: 9)). بنابراین با توجه به اهمیت موضوع گردشگری و بالاخص گردشگری فرهنگی این پژوهش به بررسی تاثیر عوامل فرهنگی بر تقویت و توسعه گردشگری می پردازد.
1-2 بیان مساله
امروزه توجه به گردشگری به عنوان یکی از بخش های مهم و تاثیر گذار در اقتصاد جهان و کشورها به سرعت در حال گسترش است (unwto,2009:4). گردشگری شامل کلیه فعالیت هایی است که گردشگران در هنگام سفر انجام می دهند و به ایشان مرتبط می شود و این می تواند شامل برنامه ریزی برای سفر، جا به جایی بین مبدا و مقصد، اقامت و نظایر آن باشد (رنجبریان، زاهدی، 1386) و هم چنین گردشگری فعالیتی ترکیبی و مستلزم مشارکت بخش های مختلف و متعدد جامعه است و به همان میزان نیز اثرات گسترده ای در بردارد. از این رو در هر مرحله نیازمند برنامه ریزی و هماهنگی است (Machintosh & Ritchie, 1995). امروزه صنعت گردشگری در بسیاری از کشورها نمودی از هویت فرهنگی یک کشور و یکی از منابع مهم کسب ارز است (تقوایی و همکاران، 1389).
در جریان گردشگری شهرهایی مورد توجه گردشگران قرار می گیرد که چند جاذبه یا لااقل یکی از آنها را همچون، وجود زیارتگاه، آثار علمی ، فرهنگی و تاریخی، طبیعت زیبا و متنوع، امکانات تفریحی و اقامتی ، تسهیلات ارتباطی و وجود بازارهای متنوع خرید و فروش، دارا باشند (مافی، سقایی؛1388).
گردشگری فرهنگی برای آشنایی میراث های هنری و فرهنگی ، آداب و رسوم، بناهای تاریخی با هدف های آموزشی، تحقیقاتی و پژوهشی صورت می گیرد.گردشگر فرهنگی مایل به آشنایی با فرهنگ مناطق مختلف، خواهان کاوش در چشم اندازهای فرهنگی جوامع انسانی و درک آن ها است. فرهنگ شامل ارزش ها، اخلاق ها، نمادها، جلوه های فیزیکی و رفتار اداره شده به وسیله یک جهان بینی متمایز است.
امروزه فرهنگ، نقش تعیین کننده در زندگی بشر داشته و گردشگری فرهنگی مناسب ترین روش شناخت وابستگی متقابل فرهنگی ملت ها با همدیگر است. از پیامدهای گردشگری فرهنگی، ایجاد همگرایی بین اقوام و ملت ها در فضای بین المللی بوده و باعث چسبندگی فرهنگی ملت ها خواهد شد (ابراهیم زاده و همکاران، 2010). در این مطالعه ابعاد زبان، آداب و رسوم و اعیاد، ادیان و آیین ها، معماری آثار فرهنگی، تنوع قومی، ادبیات و شخصیت های اسطوره ای، به عنوان ابعاد فرهنگی موثر در جذب گردشگران مد نظر قرار گرفته است.
زبان: زبان وسیله ای است که افراد جامعه از طریق آن، با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند و افکار، عقاید و اندیشه هایشان را، به هم متصل می نمایند. زبان به عنوان یکی از عوامل پیوند دهنده ملت است، که بشریت را به بیشترین تعداد گروه های متمایز، تقسیم می کند (جهانیان و همکاران،1389).
آداب و رسوم و اعیاد: به لحاظ فرهنگی و آداب و رسوم هر گوشه از ایران دارای شرایط ویژه و منحصر به فردی می باشد که در قسمت های دیگر وجود ندارد. هر نقطه از ایران دارای فرهنگ و آداب و رسوم خاص خود است.مانند جشنواره سراسری موسیقی محلی در آذر در ایلام (شمس و امینی، 1388: 88).
ادبیات و شخصیت های اسطوره ای: از وظایف و نقش های بسیار مهم ادبیات فارسی در طول تاریخ ایران و حیات پر ارزش آن، احیا و غنا بخشیدن به هویت فرهنگی ایرانیان بوده و از آنجا که اغلب موضوعات و مطالب فرهنگی با بیان والای ادبی، در خلال متون زیبای نظم و نثر و در قالب انوع مختلف بازگو می شده همواره مورد توجه همگان بوده است (شمس و امینی، 1388: 89).
معماری: معماری هر کشور و ملتی شناساننده وجه مادی تمدن ها و الگویی برای دیگر فرهنگ ها است. معماری در کشورهایی که صاحب تاریخ و فرهنگ باستانی هستند، از مهمترین پایه های تمدن دیرینه به شمار می آید (شمس و امینی، 1388: 90).
تنوع قومی: در چهار گوشه كشورمان اقوام مختلفي زندگي مي كنند. اين تنوع قومي هم مي تواند براي كشور ما فرصت باشد و هم تهديد. ايران با داشتن چندين مليون ترك، چند هزار قزاق، قرقيز، گرجي، سيكها در زاهدان، عرب ها و چندين قوم ديگر داراي گنجينهاي غني از قومها و زبانهاست (شمس و امینی، 1388: 91).
ادیان ها و آیین ها: در سرتاسر ایران علاوه بر دین اسلام و مذهب شیعه ، اقلیت های دینی نیز وجود دارد. همینطور ایران علاوه بر آثار اسلامی، دارای معابد و کلیساهای بی بدیل است. حضور ادیان توحیدی متفاوت و وجود پیروان و معتقدان بسیار آن ها ،انواع توریسم مذهبی را در کشور ایجاد کرد (شمس و امینی، 1388: 91).
استان ایلام یکی از استان های کشور ایران است که در باختر این کشور و در ناحیه ای کوهستانی و نیمه گرم قرار گرفته است. مرکز این استان شهر ایلام است. این استان از استان های جنگلی ایران است و به خاطر زیبایی طبیعتش از آن با نام عروس زاگرس نیز یاد می شود و با توجه به قدمت تاریخی و جاذبه های گردشگری یکی از استان های مهم کشور برای گردشگری است.
بنابراین با توجه به اهمیت گردشگری فرهنگی، سوال اصلی تحقیق بدین صورت بیان می شود که آیا عوامل فرهنگی بر تقویت و توسعه گردشگری تاثیر دارد؟
1-3 اهداف تحقیق
1. ارزیابی تاثیر زبان بر تقویت و توسعه گردشگری.
2. ارزیابی تاثیر آداب و رسوم و اعیاد بر تقویت و توسعه گردشگری.
3. ارزیابی تاثیر ادبیات و شخصیت های اسطوره ای بر تقویت و توسعه گردشگری.
4. ارزیابی تاثیر معماری آثار فرهنگی بر تقویت و توسعه گردشگری.
5. ارزیابی تاثیر تنوع قومی بر تقویت و توسعه گردشگری.
6. ارزیابی تاثیر ادیان و آیین ها بر تقویت و توسعه گردشگری.
7. استفاده از نتایج تحقیق برای تقویت و توسعه گردشگری.
1-4 اهمیت و ضرورت تحقیق
توسعه ی گردشگری به عنوان مجموعه فعالیت های اقتصادی، تاثیر بسزایی در تقویت بنیان های اقتصادی جوامع دارد. نقش گردشگری به عنوان منبع جدیدی برای ایجاد اشتغال، کسب درآمد، دریافت های مالیاتی بیشتر، جذب ارز و تقویت زیرساخت های اجتماعی، که موجب رشد و توسعه سایر صنایع می شود، در مطالعات متعدد مورد تایید قرار گرفته است (کاظمی، 1387: 81). علوي و ياسين ( 2000 ) اعتقاد دارند كه “ايران، همانند بيشتر كشورهاي خاور ميانه، داراي مزيت طبيعي رقابتي در صنعت جهاني گردشگري مي باشد. اما اين مزيت رقابتي هيچ گاه به خوبي مورد بهره برداري قرار نگرفته است (Alavi & Yasin, 2000: 1). اماکن تاریخی و باستانی به علت کم توجهی و نبود اعتبارات لازم جهت مرمت و نگهداری در حال تخریب و نابود شدن می باشند. در صورت توسعه صنعت گردشگری می توان انتظار داشت که از تخریب آثار تاریخی جلوگیری شده و اختصاص بودجه برای مرمت آن توجیه اقتصادی پیدا کند. ضمنا با افزایش مراودات بومی و مسافران مختلف، طرفین با فرهنگ، عادات و رسوم یکدیگر آشنا شده و شناخت فرهنگ های مختلف می تواند در ایجاد یک محیط امن و آرام برای زندگی بشر مفید واقع شود. البته درباره تاثیرات فرهنگی گسترش جهانگردی باید با احتیاط رفتار نمود تا آداب و فرهنگ و رسوم بومی آسیب نبیند (مدهوشی و ناصر پور، 1382: 29). کشور ایران جزء ده کشور اول جهان از لحاظ جاذبه های گردشگری و جزء پنج کشور اول جهان از نظر تنوع گردشگری است (World Tourism Organisation, 2000).
درباره تعامل ميان فرهنگي گردشگری ديدگاههاي مختلفي وجود دارد. برخي منتقدين تحت تأثير آثار منفي توسعه گردشگري در جوامعي كه به هدف كسب منافع اقتصادي هر چه بيشتر به توسعه بي رويه اين صنعت روي آورده اند، بر اين باورند كه توسعه گردشگري عوارض ناخوشايند فرهنگي به ويژه براي جامعه ميزبان در پي دارد. تقليد رفتار گردشگران، تغيير زبان و كم توجهي به اصالت هاي فرهنگي از جمله اين پي آمد برشمرده شده است . از سوي ديگر طرفدار ان تعامل ميان فرهنگي گردشگري، معتقدند تعامل با گردشگران نتايج ارزشمندي از جمله عرضه مستقيم فرهنگ جامعه ميزبان به گردشگران، تقويت غرور و همبستگي ملي و كاهش تفاوت هاي فرهنگي و اجتماعي بهمراه دارد و چنين تبادلاتي براي بقاي جامعه ميزبان و ميهمان لازم است، زيرا گردشگري منجر به درك بيشتر فرهنگ بين المللي و ايجاد زمينه مناسب براي شناخت و درك ساير فرهنگ ها و درنتيجه توسعه فرهنگي مي شود (کاظمی و کاظمی، 1387: 2).
1-5 چارچوب نظری تحقیق
در این تحقیق محقق درصدد است تاثیر فرهنگ و ابعاد آن (زبان، آداب و رسوم و اعیاد، ادبیات و شخصیت های اسطوره ای، معماری، تنوع قومی و ادیان و آیین ها) بر توسعه و تقویت گردشگری در استان ایلام را مورد بحث و بررسی قرار دهد. محققانی چون آرزنی (2009) رابطه بین این دو متغیر را مورد بحث و بررسی قرار داده و تاکید کردند که فرهنگ عامل مهمی در ایجاد جذابیت برای توریست های خارجی و همچنین جذب توریست های داخلی و تشویق آنها به سرمایه گذاری محسوب می شود. از طرفی شمس و امینی (1388) و جهانیان و همکارانش (1389) نیز این رابطه را مورد استدلال و بررسی قرار داده و نقش چشم گیر عوامل فرهنگی را در جذب گردشگر مورد تایید قرار داده اند. مدل مورد نظر در این مطالعه اقتباس از تحقیقی است که شمس و امینی در سال 1388 انجام داده اند. در این مطالعه فرهنگ و ابعاد آن نقش متغیر مستقل، و توسعه گردشگری نقش متغیر وابسته را ایفا می نماید. فرهنگ شامل تمامی چیزهایی است که فرد به عنوان یک عضو از جامعه کسب می کند، یعنی همه عادات و اعمالی که فرد از راه تجربه و سنت آموخته است به انظمام تمام اشیاء مادی که توسط گروه، تولید می شود و آنچه را که می تواند در آثار هنری و مطالعات علمی متجلی دید، به علاوه در آنچه که می خوریم و می آشامیم و می پوشیم؛ در انواع خانه هایی که بنا می کنیم، در روابطمان با اعضاء خانواده خود و با سایر افراد جامعه، در نظام ارزشی جامعه، در آنچه می آموزیم، در تصورمان از خوب و بد، در آرزوهایمان، در نظرمان نسبت به جوامع و در بسیاری چیزهای دیگر تجلیّات فرهنگ مشهود است (دانش پژوه، 1381: 68-69). گردشگري با انسان و انگيزه ها، خواستها و آ رزوهاي او كه منبعث از فرهنگ جامعه است – ارتباط دارد، به حدي كه مي توان گفت محرك اصلي گردشگري، در واقع همين اختلاف فرهنگ هاست (ضرغام، 391:1376 ).
شکل 1-1) مدل مفهومی تحقیق(شمس و امینی،1388)
1-6 فرضیه ها
1.زبان بر تقویت و توسعه گردشگری تاثیر دارد.
2.آداب و رسوم و اعیاد بر تقویت و توسعه گردشگری تاثیر دارد.
3.ادبیات و شخصیت های اسطوره ای بر تقویت و توسعه گردشگری تاثیر دارد.
4.معماری آثار فرهنگی بر تقویت و توسعه گردشگری تاثیر دارد.
5.تنوع قومی بر تقویت و توسعه گردشگری تاثیر دارد.
6.ادیان و آیین ها بر تقویت و توسعه گردشگری تاثیر دارد.
1-7 تعریف مفهومی و عملیاتی متغیرها
1-7-1 تعریف مفهومی متغیرهای تحقیق
زبان: زبان وسیله ای است که افراد جامعه از طریق آن، با یکدیگر ارتباط برقرار می کنند و افکار، عقاید و اندیشه هایشان را، به هم متصل می نمایند. زبان به عنوان یکی از عوامل پیوند دهنده ملت است، که بشریت را به بیشترین تعداد گروه های متمایز، تقسیم می کند (جهانیان و همکاران،1389). در ایران گویش وران خانواده های زبانی مختلفی زندگی می کنند که می توان آن ها را در غالب خانواده زبانی هند و اروپایی، آلتایی و سامی ها قرار دارد (شمس و امینی،1388: 87). مردم استان ایلام به گویشهای ایرانی گوناگون سخن می‌گویند که از آنها گویشهای کلهری, مهکی و پشتکوهی جزئی از گویشهای کردی به شمار می‌آیند و گویشهایی مانند شوهانی به عنوان گویشی لری شناخته می‌شود همچنین در جنوب استان در منطقه موسیان مردم به زبان عربی سخن می‌گویند.
آداب و رسوم و اعیاد: به لحاظ فرهنگی و آداب و رسوم هر گوشه از ایران دارای شرایط ویژه و منحصر به فردی می باشد که در قسمت های دیگر وجود ندارد. هر نقطه از ایران دارای فرهنگ و آداب و رسوم خاص خود است.مانند جشنواره سراسری موسیقی محلی در آذر در ایلام (شمس و امینی، 1388: 88). در ایران جشن ها و اعیاد به دو دسته دینی و ملی تقسیم می شوند. مراسم های خاص جشن ها و آداب و رسوم حاکم بر جشن های ایرانی در تمام کشور دارای یک کلیت است اما با شیوه های مختلف که متاثر از آداب و رسوم افراد در طول سال های متمادی است، اجرا می شود که بر جذابیت این جشن ها می افزاید. این جشن ها احساس مشترک بین ایرانیان ایجاد نموده و همبستگی ملی را تقویت می کند (جهانیان و همکاران، 1389).
ادبیات و شخصیت های اسطوره ای: از وظایف و نقش های بسیار مهم ادبیات فارسی در طول تاریخ ایران و حیات پر ارزش آن، احیا و غنا بخشیدن به هویت فرهنگی ایرانیان بوده و از آنجا که اغلب موضوعات و مطالب فرهنگی با بیان والای ادبی، در خلال متون زیبای نظم و نثر و در قالب انوع مختلف بازگو می شده همواره مورد توجه همگان بوده است (شمس و امینی، 1388: 89).
معماری: معماری هر کشور و ملتی شناساننده وجه مادی تمدن ها و الگویی برای دیگر فرهنگ ها است. معماری در کشورهایی که صاحب تاریخ و فرهنگ باستانی هستند، از مهمترین پایه های تمدن دیرینه به شمار می آید (شمس و امینی، 1388: 90).
تنوع قومی: در چهار گوشه كشورمان اقوام مختلفي زندگي مي كنند. اين تنوع قومي هم مي تواند براي كشور ما فرصت باشد و هم تهديد. ايران با داشتن چندين مليون ترك، چند هزار قزاق، قرقيز، گرجي، سيكها در زاهدان، عرب ها و چندين قوم ديگر داراي گنجينهاي غني از قومها و زبانهاست (شمس و امینی، 1388: 91).
ادیان ها و آیین ها: در سرتاسر ایران علاوه بر دین اسلام و مذهب شیعه ، اقلیت های دینی نیز وجود دارد. همینطور ایران علاوه بر آثار اسلامی، دارای معابد و کلیساهای بی بدیل است. حضور ادیان توحیدی متفاوت و وجود پیروان و معتقدان بسیار آن ها ،انواع توریسم مذهبی را در کشور ایجاد کرد (شمس و امینی، 1388: 91).
توسعه و تقویت گردشگری: عبارت است از همه فعالیت های ارزیابی بازار و نیازهای مشتریان آن بازار، همراه با ارزیابی خدمات، امکانات، هزینه های حصول به هدف و تسهیلاتی که رضایت گردشگران را در بردارد (Van Beynen, 2007)
1-7-2 تعریف عملیاتی متغیرهای تحقیق
زبان: منظور از زبان در این مطالعه، میانگین نمرات کسب شده از پاسخ به سوالات 1 تا 3 پرسشنامه فرهنگ است که از طریق سوالاتی مانند تمایل به یادگیری زبان مکان مود نظر، تمایل به یادگیری زبان جهت توانایی آشنایی با افکار، عقاید و اندیشه های مردم و … مورد ارزیابی قرار می گیرد.
آداب و رسوم و اعیاد ملی و مذهبی: منظور از آداب و رسوم و اعیاد ملی و مذهبی در این مطالعه، میانگین نمرات کسب شده از پاسخ به سوالات 4 تا 9 پرسشنامه فرهنگ است. نمونه سوالات استفاده شده جهت اندازه گیری این متغیر عبارتند از: تمایل دارم آداب و رسوم، آیین های مذهبی و روش زندگی مردم این مکان را یاد بگیرم، من دوست دارم که وقایع این مکان را تجربه کنم، مایلم در فعالیت ها و کارهای سنتی شان شرکت کنم، مایلم غذاها و تفریحات سنتی این ناحیه را امتحان کنم، من تمایل دارم که درباره اعیاد و جشنهای این مکان بیشتر بدانم، و آشنایی با آداب و رسوم این مکان به من کمک می کند که با افراد اینجا ارتباط بهتری برقرار کنم.
ادبیات و شخصیت های اسطوره ای: منظور از ادبیات و شخصیت های اسطوره ای در این مطالعه، میانگین نمرات کسب شده از پاسخ به سوالات 10 تا 13 پرسشنامه فرهنگ است. سنجش این متغیر توسط سوالاتی مانند: ادبیات و شخصیت های اسطوره ای این مکان برای من جذاب است، ادبیات و شخصیت های اسطوره ای این مکان همان چیزی است که من می خواهم بدانم، آشنایی با ادبیات و شخصیت های اسطوره ای این مکان برای آشنایی فرهنگ اینجا به من کمک می کند، ادبیات وشخصیت های اسطوره ای این مکان باعث تمایل من به آمدن به این مکان شده است.صورت می گیرد.
معماری: منظور از معماری در این مطالعه، میانگین نمرات کسب شده از پاسخ به سوالات 14 تا 17 پرسشنامه فرهنگ است. جهت اندازه گیری این متغیر از سوالاتی مانند: من تمایل دارم که معماری این مکان را از نزدیک مشاهده کنم، دوست دارم هنرهای دستی، موزه ها و آثار باستانی این منطقه را ببینم، اطلاعات در مورد تاریخ و معماری این مکان برایم خوشایند است، و آشنایی با معماری مکان های مختلف باعث می شود که با تمدن آن مکان و افراد بیشتر آشنا شویم، استفاده می شود.
تنوع قومی: منظور از تنوع قومی در این مطالعه، میانگین نمرات کسب شده از پاسخ به سوالات 18 تا 20 پرسشنامه فرهنگ است. سوالاتی مانند: من می خواهم در مورد فعالیت های قومی این مکان بدانم، دوست دارم در مورد اقوام اولیه این منطقه اطلاعات بیشتری کسب کنم، تماس با اقوام مختلف در این مکان بخش مهمی از تجربه من را شکل می دهد، برای اندازه گیری این متغیر استفاده می شود.
ادیان ها و آیین ها: منظور از ادیان و آیین ها در این مطالعه، میانگین نمرات کسب شده از پاسخ به سوالات 21 تا 23 پرسشنامه فرهنگ است. سنجش این متغیر بوسیله پرسش هایی مانند: من خیلی مشتاقم درباره ادیان و آیین های این مکان بدانم، من می خواهم که برای آشنایی با ادیان و آیین های این مکان زمان بیشتری را صرف کنم، من تمایل دارم که با مراسم مختلف مذهبی و آیینی این مکان آشنا شوم، صورت می گیرد.
توسعه و تقویت گردشگری: منظور از توسعه و تقویت گردشگری در این مطالعه، میانگین نمرات کسب شده از پاسخ به سوالات 24 تا 27 پرسشنامه توریسم است. که برای اندازه گیری این متغییر سوالاتی مانند: برای توسعه و تقویت گردشگری این مکان به نیازهای گردشگران توجه شده است، خدمات ارائه شده به گردشگران مناسب بوده است، امکانات و تسهیلات این مکان مطابق با نیازهای گردشگران است، خدمات و تسهیلات ارائه شده در این مکان باعث رضایت گردشگران شده است، مورد استفاده قرار می گیرد.
1-8 قلمرو تحقیق
گستره این تحقیق در سه قلمرو موضوعی ، زمانی و مکانی قرار می گیرد که عبارتند از:
قلمرو موضوعی: قلمرو موضوعی این تحقیق صنعت توریسم می باشد.
قلمرو زمانی: مطالعه در مورد تحقیق و جمع آوری داده ها و اطلاعات تحقیق در سال 1392 صورت گرفته است .
قلمرو مکانی: قلمرومکانی تحقیق استان ایلام می باشد.
2-1 مقدمه
پس از جنگ جهاني دوم، گردشگري در تمام طبقات اجتماعي جوامع صنعتي غربي مورد پذيرش قرار گرفت و به عنوان يك پديدة جمعي مدرن شناخته شد. توسعه در زمينه گردشگري از طريق افزايش استانداردهاي زندگي، كاهش ميزان كار ساليانه و همچنين تعدد مرخصي هاي با حقوق و رشد سريع در وسايل حمل و نقل در كشورهاي غربي صنعتي امكان پذير شده است (خاکساری، 1391: 8).
رشد روزافزون و پرشتاب گردشگري بسياري از صاحبنظران را بر آن داشته است که قرن بيستم را قرن گردشگري بنامند. آنتونيو ساوينياك1 دبير كل پيشين سازمان جهانگردي در ۱۹۹۸ ، اعلام كرد: گردشگري در پايان قرن بيستم به صنعت شمارة یک جهان تبديل خواهد شد. بسياري از كشورها اين صنعت پويا را منبع اصلي درآمد، اشتغال زايي، رشد بخش خصوصي و توسعة ساختار زيربنايي مي دانند (میرزایی، 1388: 51). تجربه‌های سفر، اثرات ژرف و عمیقی بر جامعه و مسافر دارد، زیرا اغلب تجربیات سفر جزء مهم‌ترین و برجسته‌ترین خاطرات زندگی است. (الوانی،۱۳۸۵: ۱۵۶). سفر، تأثیرات برجسته و مشخصی بر درک ملی و شناسایی سایر افراد دارد. حضور بازدیدکنندگان در هر کشوری بر الگوی زندگی افراد بومی تأثیر می‌گذارد. بازدید کنندگان نیز تحت تأثیر فرهنگ کشور میزبان و ارزش‌های موجود در آن قرار می‌گیرند. از سوی دیگر «صنعت جهانگردی همواره عاملی برای پیشرفت وضع اقتصادی بوده است. همچنین این صنعت می‌تواند موجب تغییرات اقتصادی و اجتماعی شود؛ در سایه گفتگو و ایجاد رابطۀ متقابل بین مردمان دو ناحیه، پیام صلح بدهد و از آن جا که این صنعت به ارائه خدمت متکی است می‌تواند موجب افزایش اشتغال و درآمد شود(گی، ۱۳۸۵: ۳-۲۶۲).
صنعت گردشگری آمیزه ای از فعالیت های مختلف است که به صورت زنجیره ای در جهت خدمت رسانی به گردشگران انجام می گیرد بنابراین گردشگری شامل تمامی پدیده ها و روابط حاصل از تعامل گردشگران، عرضه کنندگان و فروشندگان محصولات جهانگردی، دولت ها و جوامع میزبان در فرایند جذب و پذیرایی از گردشگران می باشد (زنگی آبادی و همکاران، 1385: 132).
2-2 گردشگر (توریست)
گردشگر مسافری است که برای مدتی بیش از یک شب و کمتر از یک سال به منظور تفریح، تجارت، دیدار اقوام و آشنایان و مقاصد دیگر در مکانی دور از محیط معمولی خود اقامت می کند. گردشگری از بعد تقاضا به سه شکل صورت می گیرد:
1) گردشگران داخلی: به ساکنان یک کشور که فقط داخل آن کشور مسافرت می کنند اطلاق می گردد.
2) گردشگران خارجی: به افرادی که ساکن یک کشور نیستند و به آن کشور مسافرت می کنند، اطلاق می گردد.
3) گردشگری خارجی: به افراد ساکن یک کشور که به خارج از آن کشور مسافرت می کنند، گفته می شود.
افرادی مانند پیله وران، مهاجران موقت، مهاجران دائم، چادرنشین ها، مسافران عبوری، نیروهای مسلح و کارکنان در حال مأموریت دولت، در آمار گردشگری لحاظ نمی شوند (زنگی آبادی و همکاران، 1385: 132-133).
2-3 گردشگري در جهان
گردشگری در جهان به همراه آغاز مدرنيته شکل گرفت. مدرنيته اشكال مختلف زندگي را تنها بر پايه قابليت‌هاي آنها در توليد منافعي كه توسط افراد مصرف مي‌شوند، مورد ارزيابي قرار داده و با مفاهيمي همچون، همواره به پيش رفتن و كنار گذاردن كهنه، نگرش تازه انسان را به جهان و به خويش سبب گرديد و بدين گونه با پيدايش بعد تازه‌اي از دگرگوني دائمي، انهدام رسوم و فرهنگ سنتي را در صحنه‌ي زندگي اجتماعي رقم زد . تفكيك ميان كار و اوقات فراغت يكي از اين دگرگوني‌ها مي‌باشد كه در آن كار در قالب ضرورت و گردشگري در قالب اوقات فراغت، كه دمي آسودن از كار را براي تجديد قوا فراهم مي‌آورد، قرار مي‌گيرد.
اين رهايي با فشار ناشي از انقباض اجتماعي حاصل از روند مدرنيته، گذران اوقات فراغت را در قالب گردشگري تسهيل نمود و انسان مدرن فارغ از عمق فرهنگي نهفته در اوقات فراغت به عنوان گردشگر تنها رهايي از وظايف مدرن را دنبال نمود. جريان گردشگري شكل گرفته در اين چارچوب نيز، انسان مدرن را با انگيزه تفريح در روند بازساخت شده سرمايه‌داري، به جستجوي محيط‌هاي گوناگون براي تمايز از محيط كار و تفريح واداشت. (پاپلی يزدی و سقايی, 1382 , 30و31).
سفرهاي آموزشي‏ اولين‌ جلوه‌هاي‌ گردشگري‌ مدرن‌ را در در اروپا شكل‌ داد. بيشتر اعضاي اين سفرهاي آموزشي براي كسب دانش و تجربه هاي جديد به مسافرت مي رفتند.معمولاً اين افراد از طبقات بالاي اجتماع بودند كه براي كسب دانش و فرهنگ مسافرت مي كردند.اصولاً پسران خانواده هاي مرفه براي ديدن آثار باستاني ، مطالعه و نيز فراگيري علوم معماري و تاريخ به كشور خاصي اعزام مي شدند.سفرهاي اموزشي يك راهنماي سفر داشت كه در سال 1778 ميلادي توسط توماس نوگنت تهيه شد و پرفروش ترين كتاب معرفي گرديد(واي.گي، 29، 1382).
انقلاب صنعتي با پيش زمينه هاي فراهم آمده از انباشت سرمايه و دانش از نيمه دوم قرن هيجدهم در انگلستان آغاز گرديد كه روند رو به شتاب ان از سال 1780 سرعت زيادي يافت و اثرات بسياري بر جاي نهاد (پالمر،4،1357). نوآوري هاي تكنولوژيكي در روندي از انقلاب صنعتي در مدرنيته نقش با اهميتي را در همه گير شدن جريان گردشگري ايفا نمود. مهمترين اين نوآوري ها ، تكنولوژي راه آهن بود. هرچند نبايد نقش كشتي هاي بخار را نيز در اين امر ناديده گرفت.بعد از اختراع ماشين بخار به وسيله جيمز وات در سال 1769 ، از اين ماشين در فنآوري هاي مختلفي استفاده گرديد.
روند توسعه‌ گردشگري‌ در چارچوب‌ اقتصاد سرمايه‌داري‌ با افزايش‌ نوآوري‌هاي‌ تكنولوژيكي‌ و مديريتي‌ همراه‌ با سير تحول‌ اجتماعي‌ ناشي‌ از آنها، در ميل‌ به‌ مصرف‌ اوقات‌ فراغت‌ بيشتر در مدرنيته‌ متأخر ابعاد ديگري‌ به‌ خود گرفت‌. گردشگري در اين ميان با كسب ويژگي‌هاي سرمايه‌داري در چرخه توليد ـ مصرف، نه به عنوان سفري براي تجربه گردشگري، كه «خود» كار محسوب گرديد. اين «خود» به شكل‌گيري گردشگري انبوه فرصت داد كه در آن گردشگري به عنوان محصولي بسته‌بندي شده و استاندارد به عنوان دو هفته تعطيلات در سال و در كنار دريا ارائه گردد (Meethan, 2001, 69).
سواحل در گردشگري انبوه از اهميت بالايي برخوردار بودند و گردشگران به وسيله تورهاي گردشگري به صورت دسته‌جمعي به مناطق ساحلي روي مي‌آورند و امتداد آرامش در خانه را در اين مكان‌ها جستجو مي‌كردند. «به عنوان مثال سواحل درياي مديترانه نمونه خوبي براي گردشگري انبوه است. به گونه‌اي كه رشد سفر به اين سواحل از كشورهاي اروپايي بعد از جنگ جهاني افزايش چشمگيري يافت (سلطاني، 1374، 96)».
شاید بتوان سومریان را اولین قومی دانست که اقدام به سفرهای تجاری می‌کردند. در مصرحدود پنج هزار سال پیش سفرهای دریایی آغاز شد. پس از اختراع چرخ، چرخ و ارابه‌های چرخدار را از هر راهی نمی‌توانستند عبور دهند. به همین منظور راه‌ها ساخته شدند. اورها، بابلیان، مصریان، ایرانیان و یونانیان در این زمینه پیشگام بودند. آتن از نیمه دوم قرن پنجم پیش از میلاد به شهری با جاذبه‌های فراوان برای گردشگری تبدیل شده بود. اما امپراطوری روم با ثروت و امکاناتی که برای مردمانش فراهم کرده بود و جاده‌ها و جاذبه‌های گردشگری و امکانات اقامت مسافران، جزء اولین کشورهایی بود که نوعی از گردشگری را پایه‌گذاری کرد که به سبک و سیاق گردشگری امروزی نزدیک است. «رومی‌ها برای دیدن بناهای تاریخی مانند معابد مشهور در مدیترانه به ویژه اهرام و آثار تاریخی مصر سفر می‌کردند. یونان و آسیای صغیر محل بازی‌های المپیک، آب گرم‌های طبی، استراحتگاه‌های ساحلی، تماشاخانه‌ها، جشن‌ها و رقابت‌های پهلوانی از جاذبه‌های گردشگری آن دوران به شمار می‌آید (الوانی، ۱۳۸۵: ۱۹).
در قرن‌های چهارم و پنجم میلادی با سقوط امپراطوری روم، امنیت سفرهای تفریحی و گردشگری در اروپا دچار بحران شد و از فروپاشی این امپراطوری (یعنی آغاز قرن وسطی) تا دورۀ رنسانس (تا قرن ۱۴ م) سفر در اروپا با خطرات بسیار همراه بود. مهم‌ترین حادثه قرون وسطی در اروپا را می‌توان جنگ‌های صلیبی دانست. در پایان قرون وسطی، بسیاری از زائران به زیارتگاه‌هایی مانند کانتربری2 در انگلستان و سنت جیمز در کامپوستیا3 سفر می‌کردند. عده‌ای اندک شمار نیز به سفرهای طولانی، پرهزینه و اغلب خطرناکی چون سرزمین مقدس می‌رفتند(الوانی، ۱۳۸۵: ۲۷). یکی از عواملی که سفر را در دنیای باستان توسعه داد تجارت کالا علی‌الخصوص ابریشم و ادویه‌جات بود که از شرق به غرب حمل می‌شد و برای این منظور جاده ابریشم احداث شد که تا قرن‌ها محل عبور تجار، مسافران و نمایندگان حکومت‌ها در زمان‌های قدیم بود. «این راه که باید آن را مهم‌ترین شاهراه بازرگانی دنیای قدیم دانست، از دروازه یشم در دیوار چین آغاز می‌شد و از دو طریق تورفان (راه شمال) و ختن (راه جنوبی) به کاشغر می‌رسید و پس از عبور از فلات ایران و گذشتن از بین‌النهرین، به سوریه و سپس به بندر انطاکیه در کنار دریای مدیترانه می‌پیوست» (الوانی، ۱۳۸۵: ۴۴). مارکوپولو4 جهانگردی که در قرن سیزدهم از ایتالیا به چین سفر کرد، بیشتر مسیر خود را از این طریق طی نمود او از کشورهایی مثل ایران، هند و چین عبور نمود. وی نخستین سیاحتگر غربی بود که با سفرنامه‌اش، تعداد بسیار زیادی از مردم را به جهانگردی علاقمند ساخت.
تور بزرگ مسافرتی اروپا که تا سه سال هم طول می‌کشید توسط دیپلمات‌ها، بازرگانان و دانش‌پژوهانی که به سراسر اروپا – به ویژه شهرهای فرانسه و ایتالیا – سفر می‌کردند، پدید آمد. کاروان‌های مسافرتی دوره الیزابت پس از چندی «گراندتور» نامیده شد. این کاروان‌ها کار خود را در نیمه قرن هفدهم شروع کردند و تا نیمه قرن نوزدهم کماکان رواج داشتند (همایون، ۱۳۸۴، ۶۳).
سفر در میان مسلمانان نیز بسیار متداول بود. اصولاً بینش اسلامی بینش جهان‌گرایی و دنیاگرایی است. قرآن کریم در آیات بسیاری سفر را توصیه کرده است؛ «قل سیروا فی الارض ثم انظرو کیف کان عاقبه‌المکذبین» (انعام ـ ۱۱، نحل ـ ۳۶، نمل ـ ۶۹) .در مجموع سیزده آیه شریفه در قرآن کریم درباره سیر و سیاحت و زمین گردی و جهان گردی است. در پی همین تاکیدها و سفارش‌های قرآن مجید از پیغمبر (ص) و ائمه معصومین (ع)، احادیث بسیاری راجع به سیر و سفر روایت شده است. پژوهش‌های دقیق و قابل توجهی از سوی جهانگردان مسلمان انجام شده است. در همین ارتباط به کتب مسالک می توان اشاره نمود که در خصوص راه‌ها و فاصله‌ها و مسافت‌های شهرها و منزلگاه‌ها و شهرهایی که سر این راه‌ها واقع گردیده‌اند گفتگو به میان می‌آورد. ( دریایی، ۱۳۸۴: ۲۴۲).
در اين ميان گردشگري در عصر حاضر نه به عنوان يک مسافرت ، سياحت ، تفنن و … بلکه به يک فعاليت عظيم اقتصادي بدل گشته است در طی سال های 1950 تا 2005، گردشگری بین المللی با نرخ رشد سالانه 5/6 درصد، از 25 میلیون گردشگر در سال 1950 به 806 میلیون در سال 2005 افزایش یافت. بر اساس پیش بینی های رسمی سازمان جهانی گردشگری (UNWTO) 5 تا سال 2020 تعداد گردشگر ورودی در سطح جهان به 5/1 میلیارد نفر خواهد رسید. آنچه در اين مقوله از اهميت اساسي برخوردار است، آن است که گردشگري با تمامي انواع و اشکالش در حال تبديل به فعاليت اقتصادي پيشتاز جهان در ربع اول قرن 21 و مهم ترين و سودآورترين تجارت جهان است (طیبی و همکارانش، 1386: 86).
2-4 گردشگری در ایران
در تمامی دوران باستان (قبل از اسلام) شهرها، راه‌ها، اقامتگاه‌ها در امپراطوری ایران در حال گسترش بودند و به دلیل وجود یک امنیت نسبی سفر نیز در بین بازرگانان و اشراف رواج داشت. نوشته‌هایی در دست است که از سفر بعضی از یونانیان و رومیان به ایران در دوران پیش از اسلام حکایت دارد. پس از ورود اعراب مسلمان به ایران تا قرن‌ها وضعیت آبادانی در ایران رو به اضمحلال گذاشت با این حال به دلیل بنیان‌هایی که از دوران باستان در ایران وجود داشت از رونق و امکانات سفر برخوردار بود. از آنجا که مسلمانان در پی فتح و اکتشاف دیگر سرزمین‌ها بودند جهانگردی در قرون ۹ و ۱۰ میلادی به بعد در ایران رواج یافت از جمله معروف‌ترین جهانگردان این دوران می‌توان ناصرخسرو قبادیانی (قرن ۹ میلادی) اشاره کرد. از سوی دیگربه تدریج و به ویژه طی قرون هفتم به بعد جهانگردان غربی نیز در پی سفر به شرق و از جمله ایران برآمدند. در قرون اولیه دوران اسلامی به پیروی از دوران پیش از اسلام سعی شد اقامتگاه‌هایی در ایران تأسیس شود که بسیاری از آنها همچنان بر جای مانده است. نخستین کسی که از در دوران بعد از اسلام از مغرب زمین به ایران سفر کرد و سفرنامه‌ای را هم در شرح مسافرت خود به ایران نگاشت، بنیامین تودلای اهل اسپانیا بود. (همایون، ۱۳۸۴: ۶۵).
ایران در در دوران صفویه (قرون ۱۶ و ۱۷ میلادی) و علی‌الخصوص در دوره شاه عباس اول به عنوان کشوری جذاب نظر بسیاری از جهانگردان اروپایی را به خود جلب کرد. دوره سلطنت «شاه عباس اول» تا انقراض سلسله صفوی را می‌توان یکی از مهمترین ادوار توسعه جهان‌گردی در ایران به حساب آورد، این توسعه به چند عامل بستگی داشت که مهمترین آنها عبارت بود از امنیت و توسعه راه‌های ارتباطی و تأسیسات اقامتی. (همایون، ۱۳۸۴: ۶۸). در این دوره جهانگردان بسیاری به ایران سفر کردند که معروف‌ترین آنها می‌توان به آنتونی6 و رابرت شرلی7 ، جان باپتیست تاورنیه8 ، سر توماس هربرت9 ، پیتر دلاواله10 ،آدام اولاریوس11 ،جان کلاردین12 اشاره کرد.
پس از دوره صفویه به دلیل ناآرامی‌های و بی‌ثباتی تا سال‌ها سرزمین ایران دچار هرج و مرج پی در پی شد اما از اواسط دوران قاجاریه با ثبات تدریجی داخلی از یک سو و گسترش پدیدۀ استعمار و رقابت‌های بین کشورهای قدرتمند اروپایی سفر به ایران راز‌های باستان‌ شناسی و تاریخی بسیاری رادرایران گشود. سیر و سیاحت ایرانیان و میل آنان به گردشگری در اروپا، از عصر مشروطیت رو به فزونی نهاد.
2-5 توسعه گردشگری
در ایران نیز با توجه به منابع بالقوه فراوان برای جذب گردشگر، تلاش های فراوانی برای توسعه این صنعت صورت گرفته است. از جمله می توان به طرح جامع ملی توسعه گردشگری و طرح های جامع استانی اشاره کرد که با توجه به نقاط ضعف و قوت و مزیت های نسبی موجود در هر منطقه، سیاست های کلی و استراتژی های منطقه ای و استانی توسعه گردشگری کشور را تدوین و چارچوب و مبنایی برای سایر طرح ها و برنامه های توسعه



قیمت: تومان

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید